W 1977 roku Marcelo, protagonista "Tajnego agenta" robi wszystko, aby w podległej dyktaturze Brazylii zapewnić swojemu synkowi lepszą przyszłość. Tylko kto będzie pamiętał o bohaterstwie Marcela pięćdziesiąt lat później, skoro dołożono wszelkich starań, by ślad o jego poświęceniu kompletnie zaginął?
"Czy będę pamiętał jej głos?" – to pytanie nasunęło się samo tuż po tym, jak pod koniec zeszłego roku zmarła moja babcia. Jej zdjęć mamy sporo, wręcz masę, zresztą jej twarz już chyba na zawsze będzie częścią projekcji obrazów, które wyświetla mój mózg, kiedy tylko zamknę oczy.
Ale co z samym głosem? Przecież nie można go po prostu odtworzyć w taki sam sposób, w jaki zerkamy na fotografie, choćby te zapisywane w prywatnych galeriach. Całe szczęście niepokój powoli przeradza się w opanowanie. "No tak, no przecież", mówię sobie. Od paru dobrych lat mamy w rodzinie nadwornego fotografa – jest nim mój tata, który dokumentuje każde spotkanie lub nawet najbardziej zwykły moment.
Często na to narzekaliśmy. "Po co robisz kolejne zdjęcie?" – pytałem ja lub inny członek rodziny. "Przecież już zrobiłeś jedno, daj spokój z tym filmikiem". Klasyczna rodzinna sytuacja. I właśnie po śmierci babci zdałem sobie sprawę, jak ważne jest zachowanie pamięci o kimś przez wszelkie materiały rejestrujące obraz i dźwięk.
Stosunkowo szybko znaleźliśmy na grupie rodzinnej masę filmików (oraz zdjęć) z moją babcią. Było tego naprawdę dużo – a i tak obejrzałem je wszystkie, niektóre po kilka razy. Dziś wiem, że dzięki ojcu nie zapomnę głosu mojej babci. Ale to nie znaczy, że każdy ma taki sam komfort. Że każdy może tak po prostu kliknąć przycisk play i przypomnieć sobie głos swoich najbliższych. Chociaż korporacje chciałby gmerać w naszej pamięci i we wspomnieniach, wciąż osobiste formy zapamiętywania radzą sobie najlepiej.
W tamtym okresie myślami wracałem do "Tajnego agenta", brazylijskiego kandydata do Oscara w reżyserii Klebera Mendonça Filho. Pojawia się tam wątek syna, który – z różnych okoliczności przedstawionych w filmie – nigdy nie miał szansy zapamiętać głosu swojego ojca, a jego twarz znał jedynie z fotografii. Nie miał szczęścia żyć w XXI wieku, w którym kultura selfie, Snapchata i instagramowych reelsów zaśmieca naszą pamięć w telefonach. Ten sam syn przez lata zadawał sobie pytania na temat własnego rodziciela, tworząc własną prawdę o nim – kompletnie odmienną od tego, co faktycznie miało miejsce.
Prawda o jego ojcu została zakopana głęboko pod ziemię przez brazylijską dyktaturę i skorumpowane jednostki. Jego wyobrażenie o własnym ojcu to zlepek zdań wypowiedzianych przez innych.
To pamięć zapośredniczona w opowieściach, dziś tak archaiczna, w czasach, gdy za pamięć robi galeria w telefonie.
Na pierwszy rzut oka teza filmu brzmi następująco: każdego da się wymazać z systemu, z kolektywnej pamięci. Ale to nie do końca prawda.
I wtedy do gry po raz kolejny wkracza technologia: a dokładniej wątek odkopanych nagrań w archiwach, przegranych później na pojedynczy, mały pendrive (o czym więcej za chwilę). Gdyby nie to, opisywany przeze mnie bohater do końca swoich dni żyłby w świecie utraconych szans; w rzeczywistości, w której wyobrażenie o ojcu pochodzi wyłącznie ze wspomnień jego własnego dziadka.
Wspomniany przeze mnie syn nie mógłby nawet odtworzyć głosu lub twarzy swojego ojca poprzez generator treści wizualnych AI typu Veo. Baza danych byłaby niewystarczająca dla sztucznej inteligencji; pewnie wyskoczyłby jakiś error. To, co człowiek zniszczył (czyli: życie), technologia niejako przywróciła do naszego świata. Choćby na chwilę, na mały moment. Dzięki dyktafonowi czyjś głos zostanie ocalony od zapomnienia. A to wystarcza, aby człowiek pozostał "żywy".
Pewna pomocna dłoń przekazuje mu pendrive, dzięki czemu syn będzie mógł pojednać się z ojcem. Tylko tyle i aż tyle.
W "Tajnym agencie" Marcelo (Wagner Moura) próbuje zniknąć, uciekając przed swoją niefortunną przeszłością. Niegdyś stanął w obronie honoru swojej drugiej połówki i tym samym trafił na czarną listę swojego dawnego pracodawcy.
Próbę zniknięcia Marcelo można odczytać dualnie. Po pierwsze: nasz bohater ucieka przed pewnymi niebezpiecznymi ludźmi, pragnącymi jego śmierci. Pewien zły człowiek nasłał na niego dwóch płatnych zabójców. Rzezimieszków, którym źle patrzy z twarzy i raczej nikt nie chce stanąć na ich drodze. Mężczyzna o imieniu Armando chowa swoją prawdziwą tożsamość do kieszeni. Na jego miejscu pojawia się Marcelo, czyli nowe wcielenie naszego protagonisty. Marcelo musi uciekać – jednak nie chce zrobić tego bez swojego ukochanego synka. Sytuacja patowa: z jednej strony Marcelo nie chce, by jego dziecko wychowywało się bez dwójki rodziców (ukochana Marcela zmarła po ciężkiej chorobie). Z drugiej zaś jego obecność naraża syna oraz dziadków na śmiertelne niebezpieczeństwo.
Ze sceny na scenę coraz bardziej czujemy presję narzuconą na Marcela. Facet zmienia swój wygląd, nie wychyla się, nieustannie kombinuje i funkcjonuje ze świadomością, że każdy dzień może być jego ostatnim. No ale tzw. "chłopski rozum" podpowiada nam, że istnieje tu (w miarę logiczna!) szansa na happy end. Bo przecież Marcelo nie żyje w XXI wieku, w którym inwigilacja przekracza granice dobrego smaku i w którym zostawiamy ślad (szczególnie cyfrowy) na każdym możliwym kroku.
Czy da się zniknąć?
W teorii istnieją firmy pozwalające nam rozpocząć zupełnie "nowe życie", ale musimy za nie zapłacić. Na przykład w Japonii istnieją firmy pomagające stać się "jōhatsu" (po japońsku: "wyparowani ludzie"). Przestać istnieć. Owe firmy organizują wszystko: od ucieczki w środku nocy po dorywcze prace, by przetrwać.
Niemniej poczciwy Kowalski nie ma zbyt wielu możliwości tak po prostu zniknąć. Zaraz zarejestruje go jakaś kamera lub ktoś napisze posta i wrzuci zdjęcie, że widział go na ulicy gdzieś w innym mieście. Zgłosić przestępstwo możemy nawet przez Internet. Nic nie stoi nam na przeszkodzie, by wykazać obywatelską inicjatywę. Zresztą Google daje nam ogromne możliwości. Wystarczy użyć wyszukiwarki i już ułamku sekundy pojawią się artykuły tłumaczące nam, jak np. wyśledzić kogoś poprzez adres IP (tu jeden z nich, dosłownie pierwszy z brzegu). Można korzystać z wyspecjalizowanych wyszukiwarek i innych narzędzi, które ze strzępów informacji tkają prawdę o nowym życiu niedoszłego uciekiernia.
Zniknąć może chyba tylko ten, kto nigdy nie logował się do sieci. Każde klikniecie zostawia ślady, a media społecznościowe to jedynie czubek góry lodowej. Skoro nawet twórca Facebooka nie wie, w jaki sposób jego strona inwigiluje swoich użytkowników, to lepiej będzie zakładać najgorsze. Nie da się zniknąć, jeśli nie masz wystarczająco wielu zer na koncie i/lub ogromnej determinacji.
Natomiast w 1977 roku świat wyglądał zupełnie inaczej. Nie było social mediów, śledzących lokalizacji, map Google, adresów IP i tak dalej. Wszechobecny system był głównie papierowy (o czym stosunkowo często przypomina nam film), nie mieliśmy kamer rejestrujących ludzi na każdej możliwej ulicy, a brak cyfrowej bazy danych znacznie utrudniał działanie śledczych lub policji. Do tego dochodzi jeszcze korupcja, która działa trochę jak jajko niespodzianka: dasz parę banknotów i albo ktoś przymknie na coś oko, albo zaraz na ciebie doniesie.
Dlatego właśnie w "Tajnym agencie" najważniejszym wątkiem w kontekście poczynań Marcela zdaje się empatia. To ludzie pomagają mu zmienić tożsamość i uciec z Brazylii; to ludzie zwracają się do niego jako do Marcela, nawet jeśli to nie jest jego prawdziwe imię; to oni ryzykują własne życia, by ten wreszcie mógł odnaleźć spokój. Bez bliskich i współpracowników Marcelo nie przetrwałby nawet dnia w nowej rzeczywistości.
Marcelo robi wszystko, by się udało. Kibicujemy mu, trzymamy za niego kciuki, ale już w 1977 roku całkowite zniknięcie zdaje się niemożliwe. Zawsze znajdzie się ktoś, kto cię sprzeda. Tamtejszym rodzajem inwigilacji byli przede wszystkim ludzie: część zaoferowała pomocną dłoń, zaś część wolała otrzymać trzydzieści srebrników. Marcelo/Armando zostaje zamordowany w tajemniczych okolicznościach, ale my wiemy, co się stało. Ktoś zadzwonił, ktoś się wygadał. Zawalił człowiek, a wisienką na torcie był jeden telefon – tyle wystarczyło, by wydać wyrok na naszym sekretnym agencie. Kilka sekund, by Marcelo wyzionął ducha. Kilka sekund, by syn Fernando stracił ojca i marzenie o lepszej przyszłości, stając się sierotą.
Czyli Marcelo faktycznie zapada się pod ziemię. Znika, ale nie w taki sposób, jaki sobie pierwotnie wyobrażał.
Historia potrafi płatać figle. W "Tajnym agencie" w pewnym momencie dostajemy przejście: był rok 1977, jest 2025.
Reżyser pragnie pokazać nam, jak na pamięć i postrzeganie pewnych zdarzeń wpływa upływ czasu. Coś, co niegdyś było ważne, dziś zostaje sprowadzone do mglistego wspomnienia lub np. notki w podręczniku historycznym. To trochę jak spoglądanie na nagrobki ludzi przy pobliskim cmentarzu – zapewne co druga osoba skrywa biografię godną Hollywoodzkiej ekranizacji. Nie będzie nam jednak dane przekonać się, czy to rzeczywiście prawda. Pozostaje suchy napis, głucha notatka.
W pewnym momencie filmu poznajemy studentkę Flavię. Młoda dziewczyna pracuje w archiwach nad historią Elsy i jej grupy działaczy, którzy pomagali głównemu bohaterowi odzyskać swoje życie i uciec z kraju. W trakcie researchu odkrywa dawno zapomniane nagrania o losach Marcela/Armanda. Wsiąka w tę opowieść, a my wraz z nią: każde nagranie odtworzone przez dziewczynę to jedynie pretekst do kolejnej sekwencji z przeszłości. Przypadek powoduje, że ktoś na nowo przypomina sobie o naszym protagoniście; że Flavia śledzi jego życie niczym doskonale zrealizowany podcast kryminalny.
Czyli tak: wszystko, co zobaczymy w filmie, to wizualizacja nagrań; opowieści, którymi dzielą się różni rozmówcy. To dlatego nie jest nam dane zobaczyć śmierć Marcela – nikt nie wie, co tak naprawdę tam zaszło. Możemy się jedynie domyślać. Wszelkie ślady zostały zatarte, proszę się rozejść. Dziś na pewno trudniej byłoby uciec od konsekwencji takiego czynu – tym bardziej, że w pewnym momencie jeden z zabójców ściga Marcela przez całe miasto, a oboje przypominają Toma i Jerry’ego na wakacjach w Brazylii. Tak wiele osób ich widziało, oj, zbyt wiele.
Nagrania raptownie się kończą. To, co pozostało z finalnej historii Armanda, to skrawek gazety. Z niej dowiadujemy się, że bohater filmu został brutalnie zamordowany. Jest w tym formalnym rozwiązaniu coś kompletnie rozbrajającego, przerażającego wręcz: dwugodzinne (i cholernie stresogenne) starania Marcela zostają sprowadzone do jednego zdjęcia jego nieruchomego ciała. Cały wysiłek poszedł na marne. Zupełnie to wszystko bezsensowne.
Reżyser w umiejętny sposób bawi się tutaj perspektywą: może i Marcelo/Armando (dzięki tym nagraniom) wciąż "istnieje" w dokumentacji, ale po latach pamięć o nim sprowadza się wyłącznie do tego wycinka z gazety; do napisu, że Marcelo/Armando był skorumpowanym profesorem; do ciała, które (nie) spoczywa w pokoju, niezdolne do powrotu do swojego syna. W tym sensie Filho sugeruje, że jednostka w teorii nie ma szans w starciu z systemem. Może i nie da się kogoś tak całkowicie wymazać – zawsze odnajdą się jakieś stare fotografie lub przeblakłe dokumenty. Ale to nie ma większego znaczenia, jeśli ta sama osoba nie ma już swojego miejsca w np. rodzinnej świadomości. Jeśli syn zapomina o ojcu, to te skrawki nie wystarczą.
Ale co innego będzie usłyszeć jego głos na nagraniu; dowiedzieć się, co czuł i myślał. Jakie przekonania nim kierowały i jak bardzo kochał swojego syna; ile tak naprawdę próbował dla niego zrobić.
"Tajny agent" nie mówi nam, czy Fernando, dziś już sam w średnim wieku, posłucha tych nagrań. Ale jego sugestywne spojrzenie na pendrive’a (którego następnie chowa do kieszeni) udowadnia, że raczej tak się stanie. On sam zdaje sobie sprawę, że wreszcie pozna swojego ojca takim, jakim był. Jako 8-letni chłopak nie miał szansy go nawet zapamiętać. Teraz przynajmniej uda im się porozmawiać, nawet jeśli ten dialog prędko przerodzi się w monolog.
Jeżeli technologia (choćby w postaci nagranego głosu) w jakiś sposób ma pojednać ojca i syna, to sam pragnę wierzyć w jej zbawczą moc. Jednostka nigdy nie zostanie wymazana, jeśli stoją za nią ludzie. Ktoś nagrał sprawozdanie Marcelo i jego bliskich. Jakiś ktoś następnie zarchiwizował te nagrania. Lata później pewna studentka je przesłuchała. I to ona wybrała się w podróż do Fernanda. Splot zdarzeń? Być może. Sam pragnę jednak wierzyć, że to coś więcej. Że jednostka zawsze ma szansę zatriumfować, nawet jeśli wszystkie znaki na niebie wskazują inaczej.
Pamięć wykiwała śmierć, wyparła zapomnienie, pozwoliła przywrócić czyjąś godność – być może to szczęśliwe zakończenie na miarę naszych czasów.
