Oprogramowanie szpiegujące miało być bronią atomową w rękach służb, a stało się codzienną normą. Ale prawdziwy dramat zaczyna się tam, gdzie państwowa inwigilacja spotyka się z naszym własnym głodem "contentu", gdy każdy smartfon staje się narzędziem społecznego scoringu. Czy w świecie wiecznej premiery online potrafimy jeszcze żyć bez reżyserowania własnych gestów?
Fundacja Panoptykon opublikowała raport "Pegasus – demokracja na podsłuchu", z którego wyłania się obraz państwa jako podglądacza doskonałego. Oprogramowanie szpiegujące, jak piszą autorzy, jest jak broń atomowa: może i decyduje o wynikach wojen, ale odpalone na własnym podwórku obraca w zgliszcza fundamenty praw obywatelskich. Spyware to nie jest zwykły podsłuch za zgodą prokuratora. To totalna, bezwzględna wiwsekcja. Narzędzie, które pozwala prześwietlić każdy zakamarek telefonu, zajrzeć do historii zakupów, prześledzić facebookowy feed, a w razie potrzeby – co najbardziej przerażające – podrzucić sfabrykowany dowód na niewinnego człowieka.
W Polsce ta cyber-broń uderzyła w setki osób: sędziów, aktywistki, przedsiębiorców, polityków. I choć zmiana władzy miała przynieść wielkie wietrzenie gabinetów, od trzech lat w kwestii systemowej kontroli nad służbami nie zmieniło się niemal nic. Polskie sądy wciąż, z mechaniczną niemal apatią, przyklepują 99,5 procent wniosków o kontrolę operacyjną. Osoba inwigilowana nadal nie ma pojęcia, że jej życie stało się własnością państwowych analityków, a ofiary nie dysponują żadnymi narzędziami obrony. Rządzący tkwią w iluzji, że Pegasus bywa "dobry", jeśli używają go nasi, i "zły", gdy trafia w ręce tamtych.
Tutaj nie jest potrzebna polityczna kalkulacja, ale twardy reset: urealnienia nadzoru sądowego, prawa ofiar do informacji o inwigilacji oraz stworzenia jasnego katalogu narzędzi zakazanych. Ale specjaliści od cyberbezpieczeństwa tylko gorzko się uśmiechają. Technicznie tego procederu nie da się ograniczyć. Jeśli kod na totalne szpiegowanie raz opuścił laboratorium, jedyną barierą pozostają procedury. Te jednak, jak wiemy, są elastyczne niczym narracje polityków. W końcu: co szkodzi obiecać?
Ale zostawmy na chwilę rządy i agencje wywiadowcze. Prawdziwy problem leży głębiej – tam, gdzie państwowa inwigilacja spotyka się z naszym własnym, głębokim i ochoczym masochizmem. Kiedy George Orwell pisał "Rok 1984", drżał przed teleekranami instalowanymi przez Ministerstwo Prawdy. Jakże bardzo nie docenił współczesnego człowieka! Nie potrzebujemy totalitarnego buta, by zainstalować sobie systemy nadzoru. Sami zgłosiliśmy się na ochotnika. Kupiliśmy je za własne, ciężko zarobione pieniądze i włożyliśmy do kieszeni.
Prowadzę czasem zajęcia z edukacji medialnej dla młodzieży. Wiecie, jaki jest ich największy, najbardziej paraliżujący lęk? Strach przed tym, że zostaną nagrani. Nie przez ABW, nie przez CBA, ale przez rówieśnika. Przez kolegę z ławki czy przypadkowego przechodnia. Żyjemy w epoce szklanego panoptykonu kieszonkowego. Idziesz chodnikiem, kłócisz się z kimś na przystanku, potykasz się o krawężnik, jesz niezdarnie kebaba – i w każdej z tych chwil stajesz się potencjalną treścią. Anonimowym statystą w cudzym tiktoku, bohaterem rolki opatrzonej szyderczym podpisem "POV: kiedy poniedziałek wejdzie za mocno".
Wielki Brat nie musi nas już śledzić. Poszedł na etat do każdego z nas. Stworzyliśmy potworny system społecznego scoringu, bez żadnej instytucjonalnej kontroli, za to z perfekcyjną, rozproszoną kontrolą rówieśniczą. Smartfonizacja życia zabiła coś absolutnie kluczowego dla ludzkiej higieny psychicznej: prawo do bycia beznadziejnym w samotności. Masz gorszy dzień i przeklniesz pod nosem? Ktoś to nagra. Fałszujesz, nucąc w autobusie? Już jesteś na osiedlowej grupie na Facebooku. Zatańczysz dziwnie na imprezie? Gratulacje, algorytm właśnie testuje na tobie nowe zasięgi, a sekcja komentarzy wymierza ci publiczną chłostę.
Staliśmy się neurotycznymi, spiętymi aktorami w histerycznym filmie, do którego nikt nie dał nam scenariusza, a premiera trwa 24 godziny na dobę, siedem dni w tygodniu. Reżyserujemy swoje gesty, ton głosu i mimikę jeszcze zanim wyjdziemy z domu. Sami nakładamy sobie cyfrowy kaftan bezpieczeństwa. A kapitalizm uwagi żywi się tym strachem, monetyzując ludzkie potknięcia, bo nic nie klika się tak dobrze, jak publiczne zawstydzenie podane w formie piętnastosekundowego klipu z chwytliwą muzyczką w tle.
Do niedawna tylko szpiedzy i dyplomaci musieli obsesyjnie martwić się o to, czy ich słowa nie zostaną przechwycone. Wkrótce przeciętny człowiek będzie musiał wdrożyć metody kontrinwigilacyjne przy zwykłym drinku ze znajomym. Rynek technologii osobistych puchnie od gadżetów AI – okularów, wisiorków, przypinek, które mają być stałymi oczami i uszami smartfonów. Te akcesoria wkrótce staną się tak powszechne jak AirPods.
Na każdy kij pojawia się jednak marchewka, a raczej – na każdy radar pojawia się system zagłuszania. Wchodzimy w fazę fascynującego, choć nieco groteskowego wyścigu zbrojeń. Przypomina to sytuację z czasów II wojny światowej, gdy RAF, chcąc oślepić niemieckie radary, zrzucał tony aluminiowych pasków, generując na ekranach fałszywe echa. Dziś robimy to samo, tylko w skali mikro.
Wiosną startup Deveillance ogłosił prace nad Spectre I – urządzeniem przypominającym krążek hokejowy, które ma uniemożliwiać urządzeniom AI nagrywanie otoczenia. Jak to działa? Starsze systemy kontrnadzoru emitowały po prostu ordynarny biały szum. Nowe generują stały strumień ultradźwięków o częstotliwościach niesłyszalnych dla ludzkiego ucha, ale zabójczych dla miniaturowych mikrofonów, które zamieniają ten sygnał w bezużyteczny bełkot. Naukowcy z Uniwersytetu Chicagowskiego poszli jeszcze dalej, montując 23 takie przetworniki na jednej bransoletce, tworząc wokół użytkownika soniczną tarczę anty-podsłuchową.
Tyle że druga strona nie śpi. Korporacje takie jak Microsoft pompują miliony dolarów w konkursy typu Deep Noise Suppression, oficjalnie po to, by rozmowy na Teamsie były czystsze, a podcasty przyjemniejsze dla ucha. Nieoficjalnie każdy postęp w redukcji szumów pozwala sztucznej inteligencji odzyskać ludzką mowę z nawet najbardziej zagłuszonego nagrania.
Jak z tym walczyć? Zamiast chować się w szafie, trzeba nakarmić system cyfrowym śmieciem. Finn Brunton, współautor podręcznika "Obfuscation" (Zatarcie), zauważa, że najlepszą metodą protestu i ochrony prywatności jest dostarczanie urządzeniom danych o zerowej wartości. To strategia, którą berliński artysta Adam Harvey testował poprzez asymetryczny makijaż i ubrania dezorientujące algorytmy rozpoznawania twarzy. To także zasada działania wtyczek takich jak TrackMeNot, które w tle generują tysiące losowych zapytań do wyszukiwarek, sprawiając, że nasze prawdziwe intencje toną w morzu fałszywych tropów.
To fascynujący mechanizm obronny, idealny również do walki ze współczesnym zalewem generowanego przez ściek AI: jeśli nie możesz algorytmu wyłączyć, zepsuj go, karmiąc go toksyczną, bezwartościową papką.
Niestety, ten technologiczny wyścig zbrojeń ma swój tragiczny, filozoficzny epilog. Niezależnie od tego, jak genialne będą sonicze bransoletki czy zagłuszacze, algorytmy sztucznej inteligencji w końcu nas przechytrzą, rezygnując z samego dźwięku.
Pamiętacie scenę z „2001: Odysei kosmicznej” Stanleya Kubricka? Astronauci zamykają się w dźwiękoszczelnej kapsule, by omówić plan odłączenia zbuntowanego komputera HAL 9000. Siedzą w ciszy, przekonani o swoim bezpieczeństwie. Tymczasem HAL patrzy na nich przez okienko i bezbłędnie czyta im z ruchu warg. Dzisiejsze modele AI potrafią to robić po przeanalizowaniu zaledwie kilku godzin materiału wideo. Mało tego – teoretycznie zaawansowany system potrafi odtworzyć naszą rozmowę, analizując mikro-drgania na powierzchni szklanki wody stojącej między interlokutorami.
Co ta epoka permanentnej rejestracji z nami robi? Zmienia naszą ontologię. Przestajemy przeżywać świat, zaczynamy go transmitować. Pogoń za contentem i fetysz „autentyczności” paradoksalnie tę autentyczność mordują. Kiedyś szczytem intymności było spotkanie twarzą w twarz, gdzie słowa unosiły się w powietrzu i znikały, pozostając jedynie w zawodnej, ludzkiej pamięci. Dzisiejsza technologia daje nam „wolność zapomnienia” wyłącznie jako postulat prawny, z którego nikt nie potrafi skorzystać.
Uśmiechnij się więc szeroko, idąc następnym razem przez miasto. Popraw grzywkę, wciągnij brzuch. I pamiętaj – kiedy poczujesz, że masz ochotę po prostu usiąść na ławce w parku i głośno zapłakać ze zmęczenia życiem, najpierw dokładnie rozejrzyj się dookoła. Gdzieś w krzakach może stać ambitny nastolatek z telefonem albo smart-okularami, który właśnie szuka idealnego, dramatycznego tła do swojego nowego vloga o „uważności, zdrowiu psychicznym i autentycznym przeżywaniu emocji”. A ty będziesz tam idealnie pasować. Zupełnie za darmo, jako doskonałe, organiczne paliwo dla algorytmu, którego nie da się zagłuszyć.
Ilustracja tytułowa: Gemini AI
