Nauka  / Artykuł

Mamy przerąbane - smog zabija Polaków

Czym jest smog? Skąd w ogóle się wziął i czy można się przed nim chronić? Czyli wszystko, co - niestety - musisz wiedzieć o smogu. 

Samo słowo “smog” powstało na początku XX wieku. Zostało wymyślone sztucznie, jako połączenie angielskich słów „smoke” (dym) oraz „fog” (mgła). Jednak samo zjawisko jest o wiele starsze. Już w XIII wieku podejrzewano szkodliwość dymu i znano zjawisko tzw. mgły miejskiej, pojawiającej się w większych skupiskach ludzkich. Ze względu na położenie geograficzne miast mgła londyńska była od znana ze swojej uciążliwości. Nazywano ją powszechnie mgłą „grochówkową” (pea soup fog).

Typowy smog jest widoczny gołym okiem, można go również wyczuć. Nie ma konkretnego ustalonego składu, jednak zawsze jego komponentem jest mgła oraz zanieczyszczenia wytwarzane przez człowieka. Dla przykładu, smog londyński zawiera zazwyczaj tlenek siarki i sadzę, a smog nad Los Angeles węglowodory.

Smog nad miastem Ałmaty w Kazachstanie (Igors Jefimovs CC BY 3.0)
Smog nad miastem Ałmaty – Igors Jefimovs CC BY 3.0

Skutki zdrowotne smogu mogą być katastrofalne, szczególnie wśród osób podatnych na choroby układu oddechowego. Oddychanie zanieczyszczonym powietrzem może wywoływać ataki astmy i powodować nieżyty oskrzeli i płuc. Lekarzom znany jest również negatywny wpływ smogu wdychanego przez matkę na masę i stan zdrowia płodu.

W związku z ostatnimi doniesieniami na temat niskiej jakości powietrza w wielu miastach w Polsce, wzrasta świadomość problemu zanieczyszczeń znajdujących się w atmosferze. Wiele osób poszukuje rozwiązań – chroniących przed wdychaniem szkodliwych substancji masek lub filtrów. Wielu z nas stara się również monitorować jakość powietrza, korzystając ze specjalnie w tym celu powstałych stron internetowych i aplikacji na urządzenia mobilne.

W walkę o jakość wdychanego powietrza włączają się również się instytucje państwowe i władze. Zarówno w Polsce jak i na całym świecie poszukuje się możliwości ograniczenia szkodliwych emisji i zabezpieczenia przed skutkami smogu. Jednak nikt nie rozprawi się z tym problemem za nas i warto wiedzieć, jak samodzielnie chronić się przed skutkami zanieczyszczenia powietrza.

Smog na świecie

Delhi, Indie

Delhi jest najbardziej zanieczyszczonym miastem świata. To tam już w 2010 roku zarejestrowano największe średnie stężenie cząsteczek PM2.5 – 153 mikrogramy. Po koniec 2016 roku pomiary sięgały ponad 1000 mikrogramów na metr sześcienny. Według niektórych ustaleń, zanieczyszczenie powietrza zabija w Delhi ponad 10,5 tysiąca osób rocznie.

Pekin, Chiny

Pekin jest jednym z tych miast, które swoją sytuację ekologiczną zawdzięcza położeniu geograficznemu. Otaczające je miasta i okręgi przemysłowe są przyczyną słabej jakości powietrza. Z faktem tym próbują walczyć władze miasta, m.in. zabraniając wjeżdżania samochodem do centrum.


Smog atakuje miasto – time lapse z Pekinu

Szanghaj, Chiny

Prowincje otaczające Szanghaj doświadczyły silnej akumulacji smogu pod koniec 2013 roku. Chmura spowijająca wschodnie wybrzeże Chin widoczna była nawet na zdjęciach satelitarnych NASA. Smog złożony był głównie z cząsteczek PM2.5 i był tak gęsty, że mieszkańcy miasta wyczuwali jego smak.

Londyn, Anglia

Miasto słynnego smogu w 1952 roku. W 1956 roku wprowadzono w Londynie pierwsze strefy bez dymu – nie można było w nich palić węglem, jedynie koksem, który nie wytwarzał sadzy i dymu. Jakość powietrza w stolicy Anglii sukcesywnie się poprawia.

Mexico City, Meksyk

Mexico City jest kolejnym miastem, którego położenie (w głębokiej dolinie) nie sprzyja swobodnej cyrkulacji powietrza i wywołuje częste zjawiska inwersji termicznej. Gwałtowny rozwój przemysłowy sprawił, że miasto w ciągu jednego pokolenia zmieniło się ze słynącego z czystego powietrza w takie, w którym zawartość dwutlenku azotu przekracza normy nawet dwukrotnie.

Smog w Meksyku - miasto Meksyk
Smog w Meksyku – miasto Meksyk

Teheran, Iran

W grudniu 2005 roku zamknięto szkoły i urzędy, a 1600 osób zostało zabranych do szpitali z powodu smogu. Jakość powietrza w Teheranie jest skutkiem braku jakichkolwiek regulacji (i ich egzekwowania). W szczególności odnosi się to do starych, nieposiadających żadnych filtrów spalin samochodów jeżdżących po ulicach.

Nowy Jork, Stany Zjednoczone

W 1966 roku smog zabił co najmniej 169 osób. Główną przyczyną powstawania zanieczyszczeń były spaliny milionów samochodów w tym mieście. Od tego czasu wprowadzono regulacje normujące instalacje kominowe i opłaty za wjazd do miasta.

Los Angeles, Stany Zjednoczone

Los Angeles jest miastem otoczonym łańcuchami górskimi i oceanem, co stanowi pułapkę dla powietrza i chmur w środku powstałej tak doliny. Zimny ocean schładza powietrze, umożliwiając powstanie zjawiska inwersji termicznej. Mieszkańcy zdali sobie sprawę z problemu w 1943 roku, gdy smog był wzięty za atak chemiczny Japonii.

Smog w Los Angeles
Smog w Los Angeles

Ułan Bator, Mongolia

Pod koniec XX wieku w Mongolii rozpoczęła się masowa migracja z terenów wiejskich do miast. Około 150 tys. gospodarstw domowych na peryferiach Ułan Bator zapewnia sobie ogrzewanie samodzielnie – często paląc śmieci i opony. W połączeniu z długimi zimami (trwającymi od października do kwietnia) powoduje to ogromne zanieczyszczenia – około 10-krotnie przekraczające międzynarodowe normy.

 Smog zaatakował Polskę z niespotykaną siłą

Skutki zdrowotne smogu

Związki chemiczne, które wchodzą w skład smogu, w połączeniu z pyłami i dużą wilgotnością mogą powodować reakcje alergiczne i astmatyczne.

Przy drobnych zanieczyszczeniach (PM2.5) każdy wzrost gęstości pyłu o 5 mikrogramów na metr sześcienny oznacza wzrost ryzyka śmierci z przyczyn naturalnych o 7%.

Pyły unoszące się w smogu mają również oddziaływanie kancerogenne, powodując zwiększenie ryzyka zachorowania na raka płuc.

Oddychające smogiem przyszłe matki muszą liczyć się z problemami zdrowotnymi płodu i jego zmniejszoną masą. Dzieci urodzone w regionach zagrożonych smogiem częściej chorują też na płuca.

Najbardziej znanym przypadkiem dużej liczby zgonów związanej ze smogiem jest opisany wyżej Wielki Smog Londyński z 1952 roku. W wyniku bezpośrednich komplikacji zdrowotnych zmarło ponad cztery tysiące osób.

Ryzyko Alzheimera

Naukowcy uważają, że małe cząstki metali unoszące się w powietrzu dzięki smogowi mogą zalegać w mózgu, powodując zwiększenie ryzyka zachorowania na chorobę Alzheimera.

Ryzyko uszkodzeń płodu

Badanie przeprowadzone w Kalifornii pomiędzy 1997 a 2006 roku pokazuje, że wystawienie przyszłej matki na smog zwiększa ryzyko urodzenia dziecka z jednym z dwóch defektów: rozszczepem kręgosłupa lub bezmózgowiem.

Ryzyko zmniejszonej masy urodzeniowej

Według badań, zwiększenie liczby cząstek poniżej 2,5 mikrona o 5 nanogramów w powietrzu powoduje zwiększenie ryzyka niskiej masy urodzeniowej o 18%.

dr Tomasz Rożek o smogu w Polsce

dr Tomasz Rożek o smogu w Polsce

Rozmawiamy z dr Tomaszem Rożkiem, popularyzatorem nauki, prowadzącym kanał „Nauka, to lubię” oraz program Sonda 2.

Hubert Taler, Spider’s Web: Co sądzisz o sytuacji z zanieczyszczeniem powietrza w Polsce? Czy panikujemy niepotrzebnie, czy też nie jest jeszcze tak źle? Dużo nam brakuje do takich katastrof jak w Londynie?

dr Tomasz Rożek, Sonda 2: Cały problem ze smogiem w Polsce to właśnie to, że mamy inna perspektywę, patrząc na wydarzenia z bliska. To kwestia statystyki. Gdy patrzymy na katastrofę londyńską z 1952 roku, widzimy kilka tysięcy osób zmarłych w krótkim czasie. I to robi na nas wyjątkowe wrażenie. Gdy w Polsce umiera z powodu zanieczyszczeń powietrza nawet 40 – 50 tysięcy osób rocznie, potrafimy to zignorować. A to właśnie osoby zmarłe z powodu niewydolności dróg oddechowych, którym stan zdrowia pogorszył się w związku ze smogiem. Gdyby tyle osób zmarło lub zachorowało w ciągu tygodnia, zbierałyby się sztaby kryzysowe, a ludzie baliby się wychodzić z domu.

Czy smog to problem jedynie chorych lub słabych?

Większość z osób narażonych na niewydolność dróg oddechowych związaną z jakością powietrza to ludzie predysponowani – astmatycy, dzieci, osoby starsze. Ale nie znaczy to że zdrowych ten problem nie dosięga. Powtarzając – statystycznie rzecz biorąc nawet ci zdrowi będą krócej żyli, lub z większym prawdopodobieństwem zapadną w starszym wieku na astmę. Problem dotyczy więc każdego.

Czy uważasz że w Polsce robi się wystarczająco dużo w tym temacie?

Dobrze, że się o tym mówi, dobrze, że wzrasta świadomość. Sam miałem w tym jakiś udział, publikując np. filmy z doświadczeniami mającymi pokazać zanieczyszczenie powietrza na „Nauka, to lubię”. Ale świadomość to nie wszystko. Często spotykam się z zarzutem że “nie stać nas na czyste powietrze” – w kontekście opalania węglem. Ale smog powstaje nie tylko z węgla, do tego istnieją niskoemisyjne technologie opalania węglem. Istnieje też węgiel lepszej i gorszej jakości, podobnie jest z piecami i kominami. Tak się składa, że opalanie lepszym węglem, przy przeczyszczonym piecu i udrożnionym kominie wolnym od sadzy jest dla nas tańsze. Paradoksalnie może się okazać, że nie stać nas na smog i bardziej opłaca się go nie emitować!

Jak mogę się chronić przed skutkami smogu?

Smog w Polsce - raport

Mieszkasz w mieście zagrożonym przez smog i nie wiesz, co możesz zrobić, aby uchronić się przed zagrożeniami? Oto kilka przydatnych porad:

  • Możesz kupić i używać maseczkę antysmogową, zapobiegającą wdychaniu szkodliwych związków chemicznych.
  • Nie chcesz nosić maseczki – staraj się oddychać zawsze przez nos. Jest on twoim naturalnym “wbudowanym” filtrem.
  • Częściej myj ręce i twarz, czyli obszary skóry wystawione najbardziej na działanie szkodliwych składników atmosfery.
  • Jeśli masz kłopoty z układem oddechowym, masz alergię lub astmę, noś ze sobą swój inhalator. Gdy jakość powietrza się pogarsza, możesz go potrzebować częściej!
  • W pomieszczeniach zamkniętych możesz użyć aktywnego filtra powietrza, który usunie niektóre z zanieczyszczeń z powietrza, którym oddychasz.
  • W skrajnych przypadkach uszczelnienie okien i drzwi za pomocą wilgotnego materiału zapobiegnie przedostawaniu się do środka większych cząstek pyłu zawieszonego.
  • Odkurzaj meble i inne powierzchnie w mieszkaniu za pomocą mokrych ścierek – jest to najpewniejsza metoda na usunięcie kurzu i pyłu z mieszkania.
  • Sprawdzaj stan powietrza przed wyjściem – możesz do tego użyć powszechnie dostępnych informacji na stronach WWW lub w aplikacjach na telefon.
  • Twoja dieta powinna być bogata w witaminy C, A, oraz E, jak również w selen (znajduje się on m.in. w płatkach kukurydzianych). Są to witaminy i mikroelementy, które pomagają zwalczać wolne rodniki.
przeczytaj następny tekst


przeczytaj następny tekst


przeczytaj następny tekst


przeczytaj następny tekst


przeczytaj następny tekst