Szachy miały być najczystszą z gier. Przejrzystą, logiczną, odporną na przypadek. A jednak właśnie one najlepiej pokazują, jak bardzo przestaliśmy ufać temu, co widzimy. Dziś każdy ruch może mieć drugie dno, a każda wygrana wymaga nie tyle uznania, co śledztwa.
Rozkładam szachownicę i czekam. Zazwyczaj niezbyt długo. Po kilku, kilkunastu minutach zjawia się chętny, rzadziej chętna. Ostatnio Holender, Turek, Włoch, no i Polacy, oczywiście. I gramy. Odsuwam laptop, kawę czy drinka i ruszam. Pion na e4. Od kilkunastu miesięcy regularnie pracuję z kawiarni. A w wolnych chwilach gram w szachy. Modna, choć nieco przaśna miejscówka na warszawskim placu Zbawiciela to miejsce, gdzie o każdej porze ludzie, raczej młodzi, grają w szachy. Offline, twarzą w twarz.
Jeszcze kilka miesięcy temu grałem za pomocą popularnej aplikacji, dziś grywam głównie na żywo. Co ciekawe, stali bywalcy-gracze też przerzucili się ze świata cyfrowego do rzeczywistego. Grając przy kawiarnianym stoliku nie nabijają punktów, nie pną się w rankingu, ale zyskują coś więcej: poczucie wspólnoty. A wspólnota, śmiem twierdzić, to dziś jedyne remedium przed szaleństwem. Choć sam termin trąci naftaliną, kojarzy się sekciarsko, czy jak kto woli, kościołowo, to poczucie bycia we wspólnocie jest dziś i deficytowe, i konieczne.
Wspólnota zakłada radość z gry, rywalizacja jest tutaj w tle. Nie chodzi o sam wynik a o spotkanie. Ale przecież nie o szachy chodzi, ale raczej o kwestie uczciwości. Wobec innych i siebie.
W szachach najbardziej podejrzane nie są figury. One są uczciwe – poruszają się tak, jak zapisano w podręcznikach, nie mają ambicji, nie udzielają wywiadów i nie pozywają nikogo na sto milionów dolarów. Podejrzani są ludzie. A właściwie to, co robią z historią, kiedy partia już się skończy.
Oglądam właśnie dokument “Sportowe opowieści. Szach mat” dostępny na platformie Netflix. Film opowiada o konflikcie między Magnus Carlsen a Hans Niemann. To historia, która zaczyna się jak klasyczny pojedynek: młody pretendent, stary mistrz, napięcie, ruchy zapisane w ciszy. A potem ktoś podnosi głos. Potem ktoś wychodzi z turnieju. A potem – jak to w XXI wieku – pojawia się internet i robi z tego kabaret podszyty paranoją.
Bo oto nagle okazuje się, że nie wystarczy wygrać z najlepszym. Trzeba jeszcze udowodnić, że wygrało się "uczciwie", czyli zgodnie z oczekiwaniami widowni. A widownia – jak wiemy – nie ogląda partii. Widownia ogląda narrację.
W tej narracji Hans Niemann jest jednocześnie bohaterem i podejrzanym. Outsiderem, który twierdzi, że walczy z "szachową mafią", i jednocześnie produktem tej samej machiny, która wyniosła go na szczyt streamingu i viralowych cytatów.
A Magnus Carlsen? On gra inną partię. Rozgrywka nie na planszy, lecz w półsłówkach. Sugeruje, nie dowodzi. W świecie, w którym reputacja jest walutą, wystarczy cień, żeby ktoś przegrał. Nawet jeśli formalnie nikt niczego nie udowodnił.
I tu zaczyna się najciekawsze: moment, w którym szachy przestają być grą, a stają się opowieścią o zaufaniu. Bo szachy zawsze były grą absolutnej kontroli. Wszystko jest widoczne. Nie ma losowości. Nie ma kostki. Nie ma kart w rękawie. Jeśli chcesz w szachach oszukiwać to tu i teraz.
Szachy, paradoksalnie dzięki rosnącej popularności, wyszły z sal turniejowych i weszły w medialną młóckę, gdzie każdy ruch może być jednocześnie ruchem na planszy i elementem narracji – a wtedy podejrzenie staje się niemal naturalnym produktem ubocznym. Bo kiedy gra zaczyna być oglądana jak serial, to musi mieć twist, musi mieć konflikt, musi mieć bohatera i antagonistę – nawet jeśli plansza uparcie pozostaje czarno-biała.
A jednak – jak pokazuje zarówno ten dokument, jak i historia opisana w książce "Lucky Devils" Kita Chelela, dziennikarza "The Wired" – człowiek zawsze próbuje znaleźć szczelinę.
Nawet w grze, w której nomen omen naga prawda jest na stole (spoiler: w dokumencie pada sugestia, że Niemann oszukiwał poprzez stosowanie kulek analnych, które ukryte w odbycie, miały przekazywać podpowiedzi od komputera).
Dokument Netfliksa to jedno. To opowieść na obecne czasy mediów społecznościowych, fake newsów, dezinformacji. Druga rzecz to przecież odwieczna potrzeba kreowania siebie, pokazywania lepszym niż się jest w rzeczywistości. To pragnienie uznania, droga na skróty, często przez oszustwa.
To jest piękne w swojej konsekwencji: niezależnie od epoki, technologia zawsze staje się podejrzanym współgraczem. W latach 90. były to prymitywne urządzenia. Dziś – sztuczna inteligencja, analiza w czasie rzeczywistym, niewidzialne wsparcie. A pomiędzy nimi – plotki tak absurdalne, że aż skuteczne.
Bo teoria o "wibrujących kulkach" nie była ważna dlatego, że była prawdopodobna. Była ważna dlatego, że była memiczna. Że można ją było powtórzyć. Że nadawała się do opowiedzenia przy piwie.
I w tym sensie film “Sportowe opowieści. Szach mat” nie jest dokumentem o szachach. Jest dokumentem o tym, jak bardzo nie ufamy już czystemu talentowi. Każde zwycięstwo musi mieć przypis. Każdy ruch – potencjalne wyjaśnienie poza planszą.
Szachy – podobnie jak wiele innych dziedzin – opierają się na pewnym niepisanym założeniu. Że uczestnicy grają według tych samych reguł nie tylko formalnie, ale też mentalnie. Że kiedy siadasz do stołu, to przynosisz ze sobą własny mózg, własne doświadczenie, własne błędy i własne ograniczenia.
Bo jeśli ktoś wygrywa zbyt dobrze, to znaczy, że coś jest nie tak.
Podejrzenie nie dotyczy tego, że ktoś gra słabo. Dotyczyło tego, że ktoś gra zbyt skutecznie jak na swoje możliwości. Matematyka szczęścia – jak pokazują badania nad "niemożliwym szczęściem" – zawsze prędzej czy później zaczyna wyglądać jak oszustwo.
Szachy są więc paradoksalne. To gra całkowicie przejrzysta, która generuje nieprzejrzyste emocje. Gra, w której wszystko widać, a mimo to nikt niczemu nie wierzy.
I może dlatego tak dobrze nadają się do naszych czasów. Do epoki, gdy beztalencia próbują za pomocą narzędzi AI – a często wykorzystując rzeczone technologie do tworzenia fejkowych treści – aby budować swoją pozycję. Zapominają, że z pustego (łba) i Sam Altman nie naleje.
Część przedstawicieli mediów (raczej celebrytów niż dziennikarzy) może zapraszać gwiazdki niebieskiej platformy i próbować z pracy seksualnej robić przejaw zaradności i niezależności. Niektórzy ludzie biznesu wmawiają, że wystarczy lepsze AI i człowiek staje się zbędny. Przecież mamy być mięsnym interfejsem jak to mówi profesor-celebryta, Andrzej Dragan.
W takim razie, po co w ogóle jeszcze grać w szachy, skoro AI robi to lepiej. Po co pracować, skoro można świecić tyłkiem w internecie? Po co budować swój ekspercki wizerunek skoro zasięgi można kupić?
Czy jest sens pracować i dochodzić swojego powoli i konsekwentnie w epoce wielkiego oszustwa.
Bo dziś nie chodzi o to, czy ktoś oszukiwał. Chodzi o to, czy historia o tym oszustwie jest wystarczająco dobra, żeby ją powtarzać. Czy ma odpowiedni rytm, odpowiednich bohaterów i – najlepiej – jeden absurdalny szczegół, który sprawi, że nikt już nie będzie pamiętał, od czego to się właściwie zaczęło.
W tej partii, którą jest budowanie wizerunku w mediach społecznościowych, nie ma już króla. Jest tylko narracja, która przesuwa się po planszy szybciej niż jakakolwiek figura.
Można powiedzieć, że technologia zmieniła zasady gry. Że dziś nie rywalizują już jednostki, tylko systemy. Że granica między "moim" a "zewnętrznym wsparciem" dawno się rozmyła. Ale to wszystko są diagnozy, które dobrze brzmią w tekstach, a niewiele zmieniają w praktyce. Bardziej interesujące jest inne pytanie: dlaczego tak łatwo akceptujemy sytuację, w której nie wiemy, kto właściwie wykonuje ruch? Ja czy AI. Czy ja rywalizuję z człowiekiem czy z systemem?
Bo może problem nie polega na tym, że ktoś kiedyś oszukał w turnieju szachowym. Może problem polega na tym, że coraz rzadziej jesteśmy w stanie odróżnić grę od jej symulacji.
Dlatego, żeby uciec od tych narracji siadam do fizycznego stołu, wyłączam telefon. Jeśli wygram, nie chwalę się tym w mediach społecznościowych, jeśli przegram nie ucierpi mój ranking i sława. To tylko czysta gra. Rzadkość w cyfrowym świecie.
