Sto tysięcy zabytków na budowie S17. "Ekspresówka odsłoniła historię"
W Łabuniach trafiono na szczątki mamuta, w Bełżcu na ślady po żołnierzach KBW. A to dopiero część odkryć przy budowie trasy S17.
Na budowie drogi ekspresowej S17 na Zamojszczyźnie ziemia oddaje nie tylko piach i glinę, ale całe warstwy historii. Archeolodzy pracujący przy inwestycji wydobyli już około 100 tys. zabytków i śladów osadnictwa: od fragmentów ceramiki, kamiennych i krzemiennych narzędzi oraz neolitycznych grobowców po kości mamuta i ślady działań z XX w. Skala robi wrażenie tym bardziej, że to nie finał badań, lecz środek długiego procesu, który ma potrwać do końca budowy trasy.
To nie jest tylko jeden wykop. To ogromny przekrój przez dzieje Zamojszczyzny
Owszem, 100 tys. znalezisk brzmi potężnie, ale dla archeologów równie ważna jest skala terenu, który można przebadać przy okazji tak dużej inwestycji. Jak tłumaczy archeolog Wiesław Koman z zamojskiej delegatury Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w rozmowie z portalem Nauka w Polsce, w zwykłych badaniach standardowy wykop ma około 100 mkw., podczas gdy na placu budowy ekspresówki archeolodzy pracują na powierzchniach od 0,5 do nawet 3 ha. To tak naprawdę zmienia wszystko, bo pozwala zobaczyć nie pojedynczy obiekt, ale całe układy osadnicze: domostwa, budynki gospodarcze, studnie, układ cmentarzysk i relacje między nimi.
To jest kolosalna szansa dla archeologii. Rozpoznajemy dużą ilość stanowisk, na dużej powierzchni. Pozyskujemy dużą ilość materiału zabytkowego, która później jest poddawana analizie pod względem chronologicznym, kulturowym, technologii produkcji, zdobnictwa – mówi archeolog.
Oznacza to, że budowa S17 działa jak gigantyczny skaner historii regionu. Nie odsłania wyłącznie efektownych przedmiotów, ale pozwala odczytać, jak ludzie mieszkali, gdzie chowali zmarłych, jak organizowali przestrzeń i jak zmieniało się osadnictwo przez tysiące lat. To właśnie dlatego Koman mówi o kolosalnej szansie dla archeologii: taka inwestycja daje wgląd w krajobraz dawnych społeczności na skalę, której zwykłe wykopaliska najczęściej po prostu nie oferują.
Od neolitu po średniowiecze. I jeszcze dalej
Dotychczasowe znaleziska są bardzo zróżnicowane chronologicznie. W materiale z badań pojawiają się ślady osad z okresu nowożytnego i średniowiecza, ale także starsze relikty z okresu rzymskiego, fragmenty naczyń kultury trzcinieckiej z epoki brązu oraz neolityczne jamy grobowe datowane mniej więcej na 2500-2000 r. p.n.e.
W tych ostatnich znaleziono m.in. fragmenty glinianych pucharów i amfor, kamienne topory, siekiery, groty oraz kamień żarnowy do rozdrabniania ziarna. Według archeologów tak bogate wyposażenie mogło mieć znaczenie obrzędowe i służyć zmarłym w zaświatach.
Są też znaleziska ważne z punktu widzenia wczesnych dziejów Słowian na tych terenach. Badacze natrafili na liczne średniowieczne cmentarzyska z grobami ciałopalnymi datowanymi na przełom VII i VIII w. To cenne, bo właśnie z tym okresem łączy się najwcześniejszą obecność Słowian na Zamojszczyźnie. Budowa drogi przecina więc nie jedną epokę, lecz cały wielowarstwowy zapis regionu: od pradziejów, przez wczesne średniowiecze, aż po czasy niemal współczesne.
Najmocniejszy hit? Kości mamuta i ślady plejstocenu
Do najbardziej widowiskowych odkryć należą szczątki mamuta znalezione w Łabuniach. W zapowiedziach i podsumowaniach badań pojawiały się wcześniej informacje o fragmencie miednicy oraz ciosie mamuta lub słonia leśnego, a w najnowszym podsumowaniu mowa jest już szerzej o kościach mamuta, które badacze wstępnie datują na okres od 100 tys. do 12 tys. lat p.n.e. To przedział obejmujący końcówkę plejstocenu, a więc epokę, gdy po tych terenach rzeczywiście chodziły wielkie trąbowce kojarzone dziś głównie z muzealnymi rekonstrukcjami.
Tego typu znaleziska oczywiście działają na wyobraźnię, ale mają przede wszystkim wielkie znaczenie naukowe. Pokazują, że obszar przecinany dziś przez nowoczesną trasę był świadkiem znacznie starszych historii niż tylko dzieje osad rolniczych czy średniowiecznych cmentarzysk.
Inwestycje liniowe bywają dla archeologii czymś więcej niż formalnym obowiązkiem przed wbiciem łopaty. Czasem otwierają okno na epoki, których nie spodziewalibyśmy się zobaczyć tak wyraźnie w jednym miejscu.
S17 odsłania też historię XX wieku
Ta budowa nie kończy się na pradziejach. W Bełżcu archeolodzy znaleźli również fortyfikacje polowe, a w nich m.in. puszki po konserwach i tubki po paście do zębów, które najpewniej należały do żołnierzy Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Według informacji przekazanych przez badaczy oddziały KBW brały udział w Akcji Wisła i działaniach przeciwko ugrupowaniom UPA w 1946 r. Archeologia ratownicza przy drogach nie zajmuje się więc wyłącznie bardzo dawną przeszłością. Czasem pod warstwą ziemi leżą także ślady dramatycznie bliskiej historii.
Na jednym ciągu inwestycyjnym spotykają się kości plejstoceńskich zwierząt, neolityczne pochówki, ślady epoki brązu, relikty osad średniowiecznych i pozostałości działań z połowy XX wieku. Taki przekrój nie zdarza się często i dobrze pokazuje, jak bardzo gęsta historycznie jest Zamojszczyzna.
Co dokładnie dzieje się dziś na samej trasie?
Budowa 115-kilometrowego odcinka S17 od Piask do granicy z Ukrainą w Hrebennem została podzielona na 9 odcinków. Z informacji GDDKiA wynika, że podpisano już umowy dla 6 z nich, a prace trwają m.in. na odcinkach Zamość Wschód – Zamość Południe, Zamość Południe – Tomaszów Lubelski oraz Tomaszów Lubelski Południe – Hrebenne. Równolegle toczą się kolejne procedury i przygotowania dla pozostałych fragmentów trasy. Docelowo cała S17 od węzła z S8 pod Warszawą przez Lublin, Piaski, Zamość i Tomaszów Lubelski do Hrebennego ma liczyć około 320 km.
Przeczytaj także:
Odkrycia archeologiczne, przynajmniej według obecnych informacji inwestora, nie wpływają na postęp prac budowlanych. Badania są prowadzone równolegle, pod nadzorem konserwatorskim i na zlecenie GDDKiA, a same zabytki po analizach mają trafić do muzeów. To model typowy dla dużych inwestycji infrastrukturalnych, ale w tym przypadku jego efekty okazały się wyjątkowo obfite.
