Wikipedia wygląda jak Instagram. Kapitalny pomysł, ale to wykonanie
Do stworzenia angażującego algorytmu nie potrzeba ani sztucznej inteligencji, ani chmury, ani armii inżynierów. Wystarczy pomysł, prostota i 40 megabajtów danych.
Doomscrolling stał się odruchem równie automatycznym jak mruganie - trudno wyobrazić sobie, że przewijanie nieskończonego feedu może prowadzić do czegokolwiek poza frustracją i poczuciem straty czasu. A jednak pojawił się projekt, który stawia tezę niemal obrazoburczą: co, jeśli ten sam mechanizm, który wciąga nas w TikToka czy Instagrama, dałoby się wykorzystać do… zdobywania wiedzy?
Tę ideę wcieliła w życie Lyra Rebane tworząc Xikipedię - webową aplikację, która zamienia informacje z Simple Wikipedia w strumień treści przypominający media społecznościowe, ale pozbawiony ich toksycznych elementów. Projekt eksplodował w sieci, a jego siła nie tkwi w samej koncepcji losowego artykułu, lecz w sposobie, w jaki został zrealizowany.
Czytaj też:
Wikipedia jako feed, który naprawdę chce się scrollować
Xikipedia pobiera zawartość Simple Wikipedia - uproszczonej wersji encyklopedii, liczącej ponad 278 tys. artykułów - i prezentuje ją w formie krótkich, wizualnych kart. Każda karta to tytuł, ilustracja i fragment treści. Całość wygląda jak feed, który mógłby powstać w alternatywnej rzeczywistości, gdzie media społecznościowe nie są projektowane po to, by drenować naszą uwagę, lecz by ją kierować w stronę czegoś wartościowego.
To jednak dopiero początek. Prawdziwa innowacja kryje się w algorytmie, który działa nie w chmurze, nie na serwerach, nie w modelu uczenia maszynowego - lecz lokalnie, w twojej przeglądarce.
Algorytm bez AI - i bez ściemy
Rebane świadomie unikała modnego dziś stempla AI-powered. Jak tłumaczy, Xikipedia ma pokazać, że nawet najprostszy algorytm, pozbawiony machine learningu i jakiejkolwiek wymiany danych z innymi użytkownikami może skutecznie uczyć się twoich preferencji.
Mechanizm jest banalny, ale działa zaskakująco dobrze: jeśli często polubisz artykuły z danej kategorii to aplikacja zacznie częściej podsuwać ci treści z tej samej kategorii, kategorii nadrzędnych oraz powiązanych tematycznie. To klasyczne podejście oparte na interakcji użytkownika, ale zrealizowane w sposób, który nie próbuje być niczym więcej, niż jest.
Rebane pokazuje, że nie trzeba budować modelu o miliardach parametrów, by stworzyć coś angażującego.
Prywatność: dane zostają tam, gdzie powinny. 40 MB entropii w twojej przeglądarce
Najbardziej niezwykłe w Xikipedii jest to, czego aplikacja nie robi. Nie śledzi użytkownika. Nie wysyła danych na serwer. Nie tworzy profilu reklamowego. Nie zapisuje historii. Cała personalizacja odbywa się lokalnie, w pamięci przeglądarki. Odświeżysz stronę - preferencje znikają. Zamkniesz kartę - historia umiera razem z nią.
Aby działać offline i lokalnie Xikipedia musi pobrać całą skompresowaną bazę Simple Wikipedia - około 40 MB danych. To niewiele jak na dzisiejsze standardy (mniej niż przeciętna aplikacja pogodowa), ale wystarczająco dużo, by użytkownik zauważył chwilę ładowania.
Po pobraniu aplikacja działa w pełni lokalnie. W teorii można korzystać z niej bez Internetu, choć w praktyce kliknięcie w pełny artykuł przeniesie vię do właściwej Wikipedii, więc połączenie i tak się przyda.
Projekt nie jest pozbawiony wad. Simple Wikipedia aktualizowana jest rzadziej niż główna wersja, więc niektóre artykuły mogą być nieświeże. Zdarzają się też błędy w przetwarzaniu liczb - efekt uboczny kompresji i parsowania danych. Ale to drobiazgi, które nie psują ogólnego doświadczenia.
StumbleUpon dla generacji TikToka
Jeśli Xikipedia budzi jakieś skojarzenia to przede wszystkim z legendarnym StumbleUpon - serwisem z czasów Web 2.0, który pozwalał jednym kliknięciem odkrywać losowe zakątki Internetu. Różnica polega na tym, że Xikipedia ogranicza się do jednego, uporządkowanego źródła wiedzy, a jej algorytm nie śledzi użytkownika poza bieżącą sesją.
To StumbleUpon zaprojektowany na nowo: bardziej etyczny, bardziej przejrzysty, bardziej minimalistyczny. I - paradoksalnie - bardziej nowoczesny. Xikipedia przypomina, że algorytmy mogą być małe, zrozumiałe i przewidywalne. A przy tym skuteczne.
Open source, czyli jak budować antyalgorytmiczną aplikację
Rebane udostępniła kod źródłowy Xikipedii na GitHubie. To nie tylko ukłon w stronę społeczności open source, ale też logiczna konsekwencja filozofii projektu: jeśli aplikacja ma być antyalgorytmiczna to musi być transparentna.
Efekt? Już pojawiły się forki i wariacje - od WikiToka po eksperymentalne wersje z innymi źródłami danych. To pokazuje, że pomysł Rebane nie jest jednorazowym viralem, lecz fundamentem pod cały ekosystem lekkich, lokalnych, etycznych narzędzi do eksplorowania wiedzy.
Xikipedia nie zmieni świata technologii. Nie ma ambicji konkurować z TikTokiem, Instagramem czy YouTube’em. Ale jest powiewem świeżości: nie wszystko musi być śledzone, monetyzowane i optymalizowane pod maksymalizację czasu spędzonego w aplikacji. Innowacja może polegać nie na dodawaniu kolejnych warstw złożoności, lecz na ich odejmowaniu. Algorytmy mogą być uczciwe. Prywatność może być domyślna. Doomscrolling może prowadzić do czegoś dobrego.
Xikipedia jest czymś więcej niż ciekawostką. To przypomnienie, że technologia może działać inaczej - jeśli tylko ktoś odważy się ją tak zaprojektować.
