Zagadkowy odcisk w jaskini. Odkryli najstarszy podpis człowieka
Indonezyjska jaskinia, wydłużone palce jak pazury i data sprzed dziesiątek tysięcy lat. Oto malowidło, które może być najstarszym śladem człowieka.
W ciemnej jaskini na niewielkiej indonezyjskiej wyspie Muna ktoś przyłożył dłoń do wapiennej ściany i spryskał ją pigmentem, zostawiając na skale charakterystyczny kontur. Palce są nienaturalnie wysmuklone i przypominają raczej szpony niż ludzką rękę. Według najnowszych badań odcisk może mieć co najmniej 67,8 tys. lat i być najstarszym znanym przykładem sztuki jaskiniowej.
Tajemnicza dłoń z Muna to sygnał sprzed 67 tys. lat
Wyspa Muna leży przy większym Sulawesi, w regionie, który od lat przyciąga badaczy sztuki pradziejowej. To właśnie tam już wcześniej opisano spektakularne sceny z polowań sprzed dziesiątek tysięcy lat. Teraz naukowcy dokładają do tego zestawu odcisk dłoni.
Twórca przykładał rękę do skały, a następnie wokół niej rozpylano barwnik np. poprzez wydmuchiwanie pigmentu zmieszanego ze śliną lub wodą. Po odsunięciu dłoni zostawał wyraźny kontur. Takie ślady znamy z Europy, Australii i innych części świata, ale dłoń z Muna wyróżnia się dwoma rzeczami: wiekiem i kształtem.
Palce są tu celowo zwężone, jakby ktoś chciał, by ręka wyglądała bardziej drapieżnie. Badacze porównują efekt do szponów. Możliwe, że mamy do czynienia z zamierzonym przetworzeniem własnej anatomii – najstarszą próbą nadania ludzkiemu ciału symbolicznej, niemal mitycznej formy.
Sztuka, która trwała tysiące lat w tej samej jaskini
Odcisk z wysmukłymi palcami nie jest jedynym malowidłem w badanej jaskini. W tych samych wnętrzach odkryto też inne dłonie szablonowe oraz rysunki przedstawiające postać ludzką. Jak czytamy na łamach Gizmodo, analizy sugerują, że to miejsce było odwiedzane przez twórców przez niezwykle długi czas – nawet przez kilkadziesiąt tysięcy lat, od około 67 tys. lat temu mniej więcej do dwudziestu kilku tys. lat przed współczesnością.
To oznacza, że nie patrzymy na jednorazowy zryw twórczości, ale na wyraźną tradycję artystyczną, która trwała dłużej niż cała dotychczasowa historia cywilizacji. Przez ten czas kontury dłoni i postaci nakładały się na siebie, a kolejne pokolenia zostawiały swój znak obok śladów przodków.
Co ważne, badacze znajdują podobne odciski dłoni i motywy figuralne także w innych jaskiniach południowo-wschodniej części Sulawesi. Z ich perspektywy wyspa nie jest już peryferyjnym punktem na mapie prehistorii, ale jednym z głównych centrów najstarszej znanej sztuki.
Jak datuje się takie malowidło, którego nie wolno dotknąć?
Jak ustalić, ile naprawdę malowidło ma lat? Pigmentu zwykle nie da się datować bezpośrednio, bo jest go za mało albo jego skład nie pozwala na zastosowanie klasycznych metod. W przypadku odcisku dłoni z Muna badacze poszli więc okrężną, ale skuteczną drogą.
Na powierzchni malowidła narosła cienka warstwa kalcytu – minerału tworzącego nacieki, podobnego do tego, z którego zbudowane są stalaktyty i stalagmity. Ten naturalny lakier powstaje wtedy, gdy woda bogata w rozpuszczony węglan wapnia spływa po ścianie i powoli osadza związek na powierzchni skały.
To właśnie ten kalcyt poddano analizie. Za pomocą metody wykorzystującej rozpad izotopów uranu i toru określono, kiedy warstwa zaczęła się formować. Wynik to minimum 67,8 tys. lat. Skoro naciek jest młodszy niż malowidło, odcisk dłoni musi być jeszcze starszy. Ale o ile, tego ta metoda już nie mówi.
Takie badanie daje więc wiek minimalny. To tak, jakby powiedzieć, że wiemy, iż książka leżała na półce co najmniej od dnia, w którym postawiono na niej nowy, ciężki wazon, bo od tego czasu nikt jej nie ruszał. Ale czy ktoś odłożył ją tam dzień czy 10 lat wcześniej, tego już nie rozstrzygamy.
Czy to naprawdę najstarsze dzieło sztuki świata?
Na tej właśnie różnicy budują swoje zastrzeżenia krytycy. Część archeologów zwraca uwagę, że porównywanie minimalnych dat kolejnych malowideł z różnych jaskiń może prowadzić tylko do pozornych rekordów. Jedno dzieło może mieć podaną datę minimalną starszą od innego, ale nadal być od niego młodsze, jeśli warstwa kalcytu narosła szybciej.
Właśnie dlatego sceptyczni badacze proponują ostrożniejsze formuły. Ma to być nie tyle najstarsze dzieło sztuki, co najstarsza dotąd uzyskana minimalna data dla sztuki jaskiniowej. To pozornie drobna różnica w sformułowaniu, ale dla nauki bardzo istotna. Komunikat do opinii publicznej brzmi jednak podobnie: patrzymy w przeszłość dalej niż kiedykolwiek wcześniej.
Przeczytaj także:
Przez dziesięciolecia to południowo-zachodnia Europa (głównie Francja i Hiszpania) uchodziła za kolebkę sztuki naskalnej. To tam znajdują się słynne jaskinie z realistycznymi wizerunkami zwierząt, które wyznaczały standard w dyskusji o pierwszej sztuce. Nowe datowanie z Indonezji pokazuje, że równie stary, albo starszy, dorobek artystyczny może kryć się daleko poza europejskim podwórkiem.
*Źródło zdjęcia wprowadzającego: Maxime Aubert
