Miały być eko, a wyszło jak zwykle. Busy do Morskiego Oka pod lupą NIK
Elektryczne busy kursujące między Zakopanem a Morskim Okiem miały być wizytówką nowego, bardziej ekologicznego podejścia do transportu w Tatrach i symbolem odejścia od ciężkiej pracy koni. Zamiast spokojnego sukcesu jest jednak kontrola, ostre wnioski i wzajemne zarzuty.
Najwyższa Izba Kontroli wzięła pod lupę przyznanie 3,7 mln zł dotacji z Ministerstwa Klimatu i Środowiska na zakup e-busów dla Tatrzańskiego Parku Narodowego. Wskazała na brak jasno określonych zasad ich wykorzystania i programu edukacyjnego. Resort odpowiada, że wszystko odbyło się zgodnie z przepisami, a cel pojazdów był od początku ściśle określony.
E-busy do Morskiego Oka pod lupą NIK
Czy resort klimatu był wystarczająco przygotowany, by uruchomić środki z rezerwy celowej na ten konkretny projekt? NIK, analizując wykonanie budżetu państwa za 2024 r., uznała, że nie.
Kontrolerzy wskazali, że minister klimatu i środowiska przyznała dotację Tatrzańskiemu Parkowi Narodowemu, zanim powstały szczegółowe zasady korzystania z elektrycznych busów oraz gotowy program edukacyjny, któremu pojazdy miały służyć. Zdaniem Izby oznacza to brak rzetelnej weryfikacji, czy beneficjent (w tym przypadku TPN) był przygotowany do realizacji zadania, na które uruchomiono pieniądze z rezerwy.
To nie pierwszy raz, gdy NIK zarzuca resortowi zbyt lekkie podejście do analizy wniosków o środki z rezerw. Jak przypomniano w wystąpieniu pokontrolnym, wcześniejszy wniosek Izby dotyczący obowiązku badania zasadności takich wydatków i gotowości jednostek do ich wykorzystania nie został w praktyce zrealizowany, mimo formalnych zobowiązań w ministerstwie.
W odpowiedzi na ustalenia kontroli NIK nie ograniczyła się do krytyki, ale skierowała do resortu apel o to, by wprowadzić skuteczne mechanizmy kontroli zarządczej, które zagwarantują przyznawanie dotacji celowych dopiero po sprawdzeniu przygotowania beneficjenta i potrzeb, jeszcze przed sięgnięciem po rezerwę budżetową.
Ministerstwo klimatu: to nie była wolna amerykanka
Ministerstwo Klimatu i Środowiska ocenia ustalenia NIK zupełnie inaczej. W stanowisku przesłanym mediom podkreśla, że środki miały ściśle określony cel i były bezpośrednio powiązane z programem edukacyjnym przygotowywanym przez TPN.
Nie można zgodzić się z tezą, że nie istniały zasady wydatkowania tych środków – były one przeznaczone na ściśle określony cel w związku z programem edukacyjnym przygotowywanym przez Tatrzański Park Narodowy. Środki publiczne – także te z rezerw celowych – są w Ministerstwie Klimatu i Środowiska uruchamiane zgodnie z obowiązującym prawem i zasadami finansów publicznych – przekazało PAP Ministerstwo Klimatu i Środowiska.
Resort odrzuca więc zarzut, jakoby brakowało zasad wykorzystywania dotacji. Przypomina, że pieniądze z rezerw celowych – także w tym przypadku – są uruchamiane według obowiązującego prawa i reguł finansów publicznych. Z punktu widzenia ministerstwa nie było mowy o dowolnym rozdysponowaniu środków czy prezencie dla TPN bez kontroli.
Czy formalna zgodność z przepisami jednak wystarczy, jeśli instytucja odpowiedzialna za kontrolę budżetu domaga się wyższego standardu przygotowania i lepszego udokumentowania sposobu wykorzystania pieniędzy? Spór między NIK a resortem dotyczy więc nie tylko samych e-busów, ale również tego, jak powinny wyglądać procedury wydawania publicznych środków na projekty łączące ekologię, edukację i turystykę.
Tatrzański Park Narodowy odbija piłeczkę
Do dyskusji włączył się także Tatrzański Park Narodowy, który jest bezpośrednim beneficjentem dotacji. TPN przypomina, że już w marcu 2025 r., na prośbę ministerstwa, przekazał do resortu wyjaśnienia i materiały uzupełniające. Wśród nich znalazły się m.in. propozycje nagrań edukacyjnych, od początku planowanych jako integralna część przejazdów.
Każdy z czterech elektrycznych busów wyposażono w audioprzewodnik. W trakcie drogi Zakopane - Morskie Oko pasażerowie mogą słuchać opowieści o przyrodzie, historii i kulturze Tatr oraz o samym rejonie Morskiego Oka. Z założenia pojazdy nie są więc tylko środkiem transportu, ale też ruchomą salą edukacyjną.
Busy trafiły do TPN w grudniu 2024 r., a na trasę wyjechały w maju ubiegłego roku. Na zimę zawiesiły kursowanie i mają wrócić na drogę w maju. Początkowo miały wozić wyłącznie osoby z niepełnosprawnościami. Ostatecznie zdecydowano, że mogą z nich korzystać wszyscy turyści – co z punktu widzenia Parku oznacza szansę na dotarcie z przekazem edukacyjnym do znacznie szerszej grupy odwiedzających.
Konie, e-busy i nierozwiązany spór o transport w Tatrach
Projekt elektrycznych busów od początku był przedstawiany jako alternatywa dla transportu konnego, który od lat budzi emocje wśród opinii publicznej. Porozumienie zawarte w lutym 2025 r. między TPN a resortem klimatu zakładało, że to dopiero pierwszy krok.
Docelowo flota ma liczyć 20 pojazdów – obecne 4 e-busy oraz 16 kolejnych, których zakup przewidziano w porozumieniu. Taki zestaw w założeniach pozwoliłby w dużej mierze zastąpić wozy konne na najpopularniejszej trasie w Tatrach, pozostawiając przewozy konne jedynie na krótszym odcinku jako atrakcję turystyczną, a nie podstawowy środek transportu.
Obrońcy praw zwierząt idą jednak o krok dalej i domagają się całkowitego wycofania koni z drogi do Morskiego Oka, wskazując na przeciążenie zwierząt. Po drugiej stronie sporu stoją coroczne badania weterynaryjne i ortopedyczne, które – jak podkreśla TPN – wskazują, że około 300 koni pracujących na szlaku jest w dobrym stanie.
Przeczytaj także:
Elektryczne busy w teorii miały być rozwiązaniem, które pogodzi ekologię, ochronę zwierząt i masową turystykę. Teraz stały się dodatkowo elementem dyskusji o tym, jak wydaje się publiczne pieniądze na zielone projekty i czy za inwestycją idzie równie dobrze przygotowany system zarządzania.
*Grafika wprowadzająca: Canva Pro; Tatrzański Park Narodowy
