Mamy wolne państwo i demokrację, ale naszą podmiotowość przejmują wielkie firmy technologiczne. Zanika w nas to, co najważniejsze: solidarność, niezależność i zdolność do wspólnego oporu. Gdy nawet bunt staje się paliwem dla algorytmów, trudno mówić o prawdziwym sprzeciwie.
Świętujemy dziś odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 roku. Nie jestem historykiem, ale wiem, że te ponad sto lat temu mieliśmy niezły fart. Tak, sprzyjała nam geopolityka – Wielka Wojna i rozpad państw zaborczych – ale i sami Polacy włożyli w wolność wielki organizacyjny i dyplomatyczny wysiłek.
Dziś, kiedy nasz kraj jest niepodległy od ponad stu lat, a od ponad trzech dekad mamy demokrację, zastanawiam się, czy faktycznie jesteśmy wolni? Nie tylko jako obywatele, ale zwyczajnie – jako ludzie.
Spojrzę, jak to wygląda w działkach, którym się zawodowo przyglądam – świecie pracy i technologii.
Zacznijmy od pracy.
Owszem, nikt nam dziś nie wybiera fachu. Nie ma konieczności przekazywania zawodu z ojca na syna. Nie ma przymusu pracy. Ale mając szereg praw pracowniczych, rzadko po nie sięgamy i może dlatego tak rzadko ich bronimy. Najlepszy przykład? Prawo do zrzeszania się i do strajku.
Żyjemy w kraju, który demokrację zawdzięcza między innymi zbiorowemu wysiłkowi, zrywowi oraz Solidarności – tej pisanej wielką i małą literą. Nasi dziadkowie, ojcowie, matki i babcie wywalczyli coś, co nikomu nie mieściło się w głowie – prawo do powołania niezależnych związków zawodowych. Nie tylko niezależnych od pracodawcy (jak na to patrzymy dzisiaj), ale przede wszystkim autonomicznych od władzy państwowej. Patrząc z perspektywy bloku sowieckiego, gdzie każda strefa życia publicznego była pod ścisłą kontrolą rządzących, była to zmiana rewolucyjna.
Dziś w teorii też mamy prawo do zakładania niezależnych związków zawodowych. Ale prawo i możliwości sobie, a praktyka sobie. Oczywiście to nie tylko nasza, pracowników, wina. Winne są przede wszystkim okoliczności. W końcu przez lata było (i nadal w wielu miejscach tak jest), że gdy prywatny przedsiębiorca nie życzy sobie związku zawodowego w swojej firmie, to zwyczajnie z dużą pewnością go nie będzie. Piszę "zwyczajnie", bo co smutne, już przywykliśmy, że władze firmy mogą zainicjować założenie związku zawodowego, a potem obsadzić go zaufanymi ludźmi albo oddolną inicjatywę pracowników zdusić w zarodku.
W takiej atmosferze nie dziwi, że pracownicy nie garną się do działalności związkowej, skoro mogą narazić się na utratę podwyżek, premii, awansów, a nawet zwolnienie. A kiedy spotka ich to ostatnie, to muszą latami walczyć w sądach o sprawiedliwość.
W efekcie rzadko związki zakładamy. A w wielu firmach, szczególnie w sektorze prywatnym oraz w małych i średnich przedsiębiorstwach, struktury związkowe często w ogóle nie funkcjonują. Bo przez lata wmawiano nam, że zrzeszanie się to relikt komunizmu, a poza tym szkodzi przedsiębiorczości.
Ale równie rzadko korzystamy z prawa do strajku. W 2025 roku odnotowano zaledwie 17 strajków, w których uczestniczyło łącznie 3,3 tys. pracowników. Dla porównania w 1992 roku miało miejsce 6 351 strajków z udziałem 752 500 osób. A rok później zorganizowano 7 443 strajki, w których uczestniczyło 383 200 osób. Oczywiście był to czas gwałtownych przemian gospodarczych, upadających fabryk i bardzo wysokiego bezrobocia, wynikających z kosztownych społecznie tzw. reform Balcerowicza. Ale strajki liczono w tysiącach także później, np. w roku 2007 czy 2008.
Dziś nie ma śladu po takiej aktywności strajkowej. I tutaj znowu pracownikom nie pomaga prawo. Strajk może zorganizować tylko i wyłącznie zarejestrowany związek zawodowy (a ten, jak wiemy, założyć niełatwo). A dodatkowo sama procedura strajkowa wymaga pokonania wielu bardzo rygorystycznych formalnie barier oraz czasochłonnych etapów – rokowań, mediacji, referendum strajkowego.
Oczywiście w buntowaniu na pewno nie pomaga fakt, że coraz więcej pracowników wypychanych jest na samozatrudnienie, a wielu samo wybiera B2B, aby płacić niższe podatki, choć oznacza to rezygnację z wielu praw. Podobnie, być może jeszcze większy wpływ na liczbę strajków ma sytuacja gospodarcza i niskie bezrobocie. Dziś ci, którzy mają taki przywilej, np. specjaliści o wysokich kwalifikacjach i często z dużych ośrodków, zwyczajnie "głosują nogami". Jeśli nie podobają im się zmiany narzucone przez szefa czy warunki pracy, to wybierają innego pracodawcę. A jest to dziś zdecydowanie łatwiejsze niż dwie czy trzy dekady temu. Może dlatego się nie buntujemy, bo mimo wszystko wielu z nas żyje się lepiej?
Mam jednak wrażenie, że to niejedyna przyczyna. Być może coś w nas samych się zmienia, a ten panujący powszechnie indywidualizm, brak wspólnoty, solidarności, umiejętności działania razem – ba, nawet zrzeszania się – jest w kontekście przyszłości przerażająco dojmujący. Dlaczego?
Z powodu tego, jak wygląda drugi bliski mi obszar, czyli technologie. Tego, co się w nich dzieje i dziać będzie w kolejnych latach.
Co takiego się w nich dzieje, piękny panie? – ktoś zapyta.
Otóż po pierwsze, za sprawą mediów społecznościowych, które należy nazywać platformami algorytmicznymi, widzimy, jak zmieniają się nasze relacje. Jesteśmy coraz bardziej zatomizowani, zamknięci w bańkach i oderwani od rzeczywistości. Czujemy się samotni, niezrozumiani, a to wzbudza tylko nasz gniew i frustrację. Czasem przeradzają się one w realne działanie, jak było to w przypadku tzw. Czarnego Protestu. Ale częściej jednak za wyraz niezadowolenia wystarcza nam groźny komentarz w internecie. To jedna strona.
Druga zaś strona to przyzwyczajenie naszego mózgu do funkcjonowania w dopaminowej pętli. Kiedy latami bezrefleksyjnie oglądamy krótkie filmiki serwowane nam przez algorytmy platform, bez wątpienia wpływa to na nasze zdolności poznawcze czy przyswajanie informacji. Gołym okiem widzimy, jak trudno jest nam wyrwać się z uzależniającego oraz pochłaniającego naszą uwagę mechanizmu i choć na trochę dłużej skupić uwagę na czymkolwiek innym niż scrollowanie. W efekcie trudno nam przeczytać stronę książki czy pogłębiony artykuł bez przerywania i wyuczonego sięgania po telefon.
I wiem, że choć brzmię jak boomer powtarzający "kiedyś to były czasy", to nie są to tylko moje obserwacje. Amerykański The Atlantic pisał niedawno, że być może obserwujemy właśnie zmierzch epoki czytania. A skoro trudno nam czytać, to mamy mniejszą wiedzę o świecie. Brakuje nam empatii, zrozumienia perspektywy innej osoby, przyjmowania jej argumentów, krytycznego patrzenia na rzeczywistość. To zaś prowadzi do braku zainteresowania sprawami publicznymi, realnej debaty, którą zastępują emocje, krzyki i walka politycznych plemion.
W takim otoczeniu nietrudno o społeczną bierność. Wzruszanie ramionami na potrzeby innych. Pilnowanie tylko własnego interesu. Niedostrzeganie, że system, w którym funkcjonujemy, wmówił nam, że nie potrzebujemy innych. Tymczasem to udział w życiu wspólnotowym czyni nas naprawdę wolnymi.
Drugim obszarem moich zawodowych zainteresowań są technologie. A tutaj, jak wiemy, "panuje" sztuczna inteligencja. Być może za jej sprawą stoimy na progu rewolucji, która zmieni świat pracy. Oczywiście dziś jeszcze nie wiemy, czy mamy do czynienia z przełomem, który wpłynie na produktywność czy zatrudnienie. Widzimy jedynie szumne zapowiedzi entuzjastów technologii i szefów Big Techów, którzy narzucają nam narrację, jakoby tworzone przez nich narzędzia były tak potężne, że mogą ludzkość zbawić lub unicestwić. W kontekście pracy to o tyle ważne, że twórcy AI o sztucznej inteligencji lubią mówić jak o neutralnym zjawisku atmosferycznym. Że oto jest deszcz, który pada i użyźni glebę całej gospodarki. A my w Polsce już kiedyś słyszeliśmy, że przypływ miał podnosić wszystkie łodzie, choć po drodze wiele zatopił.
Tymczasem technologia nie spada nam z nieba. A sztuczna inteligencja nie jest jak nóż ze słynnej metafory – neutralnym narzędziem, którego wykorzystanie zależy od nas. Nie jest, bo ktoś trzyma rękojeść. Ktoś zwraca ostrze w naszym kierunku. Sztuczna inteligencja jest zawłaszczona przez posiadaczy kapitału i Big Techy, a więc służy ich interesom.
Dlatego my, pracownicy, powinniśmy upominać się o swój udział w rozwoju, jeśli obietnica wzrostu produktywności faktycznie się spełni. Chcemy nie tylko być ofiarą rozwoju (AI zabiera pracę), ale i beneficjentem (łatwiejsza, krótsza, bardziej wydajna praca dzięki AI).
Musimy żądać udziału. Możemy to robić także za pomocą strajków. Bez naszego udziału, bez oporu obywateli, społeczeństwa, pracowników AI będzie służyć wyłącznie tym, którzy teraz ustalają jej założenia, posiadają ją, monopolizują. Szczególnie że już teraz sztuczna inteligencja nierzadko prowadzi do prekaryzacji pracy umysłowej i ułatwia cyfrowy nadzór.
Jedyną szansą na to, aby owoce technologicznego postępu trafiły do pracowników, a więc szerzej – społeczeństwa, jest umiejętność zrzeszania się, budowania silnych związków zawodowych i bycia solidarnymi. To jest być może najważniejsza kompetencja przyszłości. I piszę te słowa z dużą obawą, bo mówiąc kolokwialnie, coraz trudniej nam być solidarnymi.
Wychodzi więc na to, że jako naród daliśmy radę zaborcom i wywalczyliśmy niepodległość. Daliśmy radę komunistycznej dyktaturze i wyszarpaliśmy demokrację. A teraz dawny aparat represji zastąpiliśmy ucieczką w indywidualizm, konformizm, konsumpcję dopaminowych strzałów i niewolę algorytmicznych platform żerujących na naszej intymności, emocjach i uwadze. I co gorsza, nie jest to nasz wolny, świadomy wybór.
Ale może jeszcze się przebudzimy? Kilka dni temu na jednym ze spotkań autorskich wokół mojej książki "Młócka. Reportaże o pracy przyszłości" usłyszałem z publiczności pytanie, czy dzisiejsi szeroko rozumiani "młodzi" byliby zdolni do tego, aby powtórzyć wyczyn Solidarności. Masowo się zrzeszyć, zbuntować, postawić władzy, mimo że oznaczało to wielkie ryzyko. Zadał je starszy, na oko 70-letni pan.
Odpowiedziałem krótko: że w to wątpię.
Wtedy mężczyzna odparł, że być może dlatego, że jeszcze nie było takiej potrzeby.
Może życie nie postawiło nas pod taką ścianą? Może dopiero wtedy zrozumiemy, że solidarność, działanie razem, to jest wolność? Problem w tym, że gdy potrzeba stanie się oczywista, może być za późno.
Ilustracja okładkowa: Shutterstock / Wirestock Creators