Starożytne kanały odkryte przez Polaków. Ma ponad 1000 km śladów

Polscy archeolodzy zajrzeli z kosmosu pod współczesny krajobraz Armenii i zobaczyli coś, czego z poziomu gruntu prawie nie da się już odczytać. Wokół dawnej twierdzy Argisztichinili, jednego z najważniejszych ośrodków królestwa Urartu, rozpoznali ponad 1000 km śladów związanych z gospodarką wodną. To nie jest jedna prosta linia kanału, lecz ogromna układanka dawnych koryt, wałów, kanałów i przekształceń terenu, które pokazują, jak starożytne państwo mogło zamienić problem z wodą w fundament swojej siły.

Argisztichinili leżało w dolinie Araksu, w okolicach dzisiejszego Armaviru, na skraju żyznej Kotliny Ararackiej. To jedno z tych miejsc, które same w sobie robią klimat: gdzieś w tle majaczy Ararat, a wokół rozciąga się krajobraz, który przez tysiące lat był nieustannie przerabiany przez rzeki, ludzi i kolejne cywilizacje.

Sama twierdza powstała za panowania Argisztiego I, jednego z najważniejszych władców Urartu, w VIII w. p.n.e. Urartu, znane też z tradycji biblijnej jako królestwo Ararat, było potężnym organizmem politycznym na Wyżynie Armeńskiej. Budowało fortece, kontrolowało doliny, prowadziło wojny i rozwijało infrastrukturę, bez której samo panowanie nad terenem niewiele by znaczyło.

W tym przypadku kluczem była woda. Region mógł być żyzny, ale bez sztucznego nawadniania jego potencjał pozostawał ograniczony. Starożytne inskrypcje mówią, że do Argisztichinili prowadziło 5 głównych kanałów doprowadzających wodę nie tylko do miasta, lecz także na pola, do ogrodów i winnic. Jedna z inskrypcji wspomina nawet, że wcześniej ziemia leżała odłogiem. Bez inżynierii nie było tu rolniczego bogactwa.

Jak czytamy na łamach portalu Nauka w Polsce, zespół badaczy z Uniwersytetu Warszawskiego i Narodowej Akademii Nauk Republiki Armenii zidentyfikował łącznie 1019,05 km struktur związanych z dawną i współczesną gospodarką wodną. To nie znaczy, że odkryto ponad 1000 km pewnych starożytnych kanałów. Liczba obejmuje różne elementy krajobrazu wodnego, od dawnych koryt po współczesne kanały irygacyjne.

W tej układance około 134,6 km stanowią potencjalne starożytne kanały, głównie w otoczeniu Argisztichinili. Do tego dochodzi niemal 420 km dawnych koryt potoków górskich lub odnóg Araksu, około 429 km współczesnych kanałów irygacyjnych oraz 36 km dawnych koryt wyraźnie zachowanych w rzeźbie terenu.

Chyba najbardziej fascynujące jest to, że taki system nie mógł działać przypadkiem. Kanał irygacyjny to nie jest zwykły rów. Żeby woda popłynęła tam, gdzie trzeba, trzeba rozumieć spadki terenu, tempo przepływu, erozję, zamulanie i sposób rozdzielania wody między pola. Jeśli kanał ma prowadzić wodę na większą odległość bez pomp, nawet niewielki błąd może sprawić, że woda stanie, rozleje się albo zniszczy własne brzegi.

Urartyjczycy musieli więc mieć nie tylko ludzi do pracy, lecz także administrację i wiedzę techniczną. Ktoś musiał zaplanować przebieg kanałów, nadzorować budowę, utrzymywać system, reagować na zatory i pilnować, kto oraz kiedy dostaje wodę. Woda była zasobem politycznym. Kto kontrolował kanały, kontrolował pola, zbiory, żywność, handel i ludzi.

Badacze nie znaleźli tej sieci, idąc z łopatą przez całą dolinę. Bardzo istotna była teledetekcja, czyli badanie powierzchni Ziemi z dystansu. Wykorzystano współczesne dane satelitarne, modele terenu, zdjęcia radarowe, wskaźniki roślinności i historyczne fotografie wykonane przez amerykańskie satelity szpiegowskie z czasów zimnej wojny, m.in. CORONA i GAMBIT.

Maszyny projektowane do patrzenia na bazy wojskowe przeciwnika po dekadach pomagają archeologom odnajdywać starożytne kanały. Takie zdjęcia są szczególnie cenne, bo pokazują krajobraz sprzed intensywnej mechanizacji rolnictwa i rozbudowy współczesnej infrastruktury. Innymi słowy, widzą teren, zanim część śladów została zaorana, zasypana albo przecięta nowymi kanałami.

Pisaliśmy o podobnym wykorzystaniu odtajnionych fotografii w tekście: Odtajnione zdjęcia szpiegowskie pomogły odnaleźć miejsce starożytnej bitwy. Tam zimnowojenne zdjęcia pomagały rozwiązać zagadkę lokalizacji historycznego starcia. Tutaj pozwalają zobaczyć starożytną gospodarkę wodną, której ślady giną pod współczesnym rolnictwem.

Dawne kanały nie zawsze wyglądają dziś jak kanały. Czasem są zasypane, rozorane albo tak subtelne, że na miejscu można przejść obok nich bez żadnego wrażenia. Jednak ziemia pamięta wodę dłużej niż człowiek. Tam, gdzie przez stulecia płynął kanał, gleba może mieć inną wilgotność, inny skład, inną strukturę i inną roślinność.

Satelity potrafią rejestrować promieniowanie w zakresach niewidocznych dla ludzkiego oka. Dzięki temu można zauważyć różnice w kondycji roślin, wilgotności albo odbiciu światła, które układają się w linie i wzory niewidoczne z poziomu ziemi. Do tego dochodzą cyfrowe modele terenu, które potrafią wyłapać różnice wysokości rzędu kilku centymetrów. Tak ujawniają się dawne wały, groble, zasypane koryta i kanały.

To archeologia, która coraz mniej przypomina przekopywanie ruin, a coraz bardziej analizę danych. Łopata nadal jest potrzebna, ale często dopiero po tym, jak satelita, algorytm i model terenu pokażą, gdzie warto ją wbić.

Największa trudność w tym przypadku polega na samym datowaniu. Kanały irygacyjne są pod tym względem niewdzięczne. Były czyszczone, zamulane, naprawiane, pogłębiane, przesuwane i ponownie wykorzystywane. Jeden przebieg mógł powstać w czasach Urartu, zostać przekształcony w epoce hellenistycznej, a później funkcjonować jeszcze w innych okresach.

Badacze podkreślają, że część kanałów mogła powstać po upadku Urartu około 590 r. p.n.e. W okresie hellenistycznym, gdy Armavir znów zyskał znaczenie, irygacja mogła zostać odnowiona. Późniejsze etapy również są możliwe, bo region był użytkowany przez stulecia. To oznacza, że mapa pokazuje krajobraz długiego trwania, a nie jeden zamrożony moment z czasów jednego króla.

Żeby precyzyjnie ustalić wiek poszczególnych odcinków, potrzebne będą dalsze badania, odwierty i próbki z dna kanałów. Jeśli w osadach znajdą się pozostałości organiczne, będzie można próbować datowania radiowęglowego. Dopiero wtedy da się lepiej oddzielić kanały urartyjskie od późniejszych przebudów.

To odkrycie dobrze pokazuje, jak bardzo zmieniła się dziś archeologia. Coraz rzadziej zaczyna się od przypadkowego trafienia na coś błyszczącego w ziemi, a częściej od analizy danych i obrazów z góry. Satelity, lidar, drony czy modele terenu pozwalają zobaczyć nie jeden zabytek, ale całe fragmenty dawnego krajobrazu.

Pisaliśmy o tym w tekście: Tysiące starożytnych struktur pogrzebanych pod lasami Amazonii. Czy to mityczne Eldorado? W Amazonii techniki zdalnego rozpoznania pozwoliły dostrzec ślady osad i struktur ukrytych pod roślinnością. W Armenii problem jest inny: ślady nie tyle przykryła dżungla, ile zatarły rzeki, rolnictwo i współczesna infrastruktura. Mechanizm pozostaje podobny: krajobraz przechowuje więcej informacji, niż widać na pierwszy rzut oka.

W przypadku Argisztichinili szczególnie ważne jest połączenie wielu źródeł danych. Jedno zdjęcie mogłoby mylić. Jeden wskaźnik roślinności mógłby pokazać przypadkowy wzór. Jeden model terenu mógłby nie wystarczyć. Dopiero zestawienie danych z różnych okresów i technologii pozwala oddzielać prawdopodobne ślady dawnych kanałów od współczesnych zmian.

Na razie nie można powiedzieć, że każdy rozpoznany odcinek należy do czasów Argisztiego I. Nie można też traktować całych 1019 km jako jednej starożytnej sieci kanałów. To byłoby zbyt proste i naukowo nieuczciwe. Można natomiast powiedzieć, że wokół Argisztichinili zachował się zapis wyjątkowo złożonej historii gospodarowania wodą.

Przeczytaj także:

Najbliższe lata powinny przynieść odpowiedź na najważniejsze pytania. Które odcinki są rzeczywiście urartyjskie? Które powstały później? Czy system był budowany od razu jako wielki projekt, czy rozrastał się etapami? Skąd dokładnie pobierano wodę? Jak rozdzielano ją między miasto, pola, sady i winnice? I jak długo ta infrastruktura działała po upadku Urartu?

*Grafika wprowadzająca wygenerowana przez AI