Wojna wszystkich ze wszystkimi. Politycy i algorytmy ulepili z nas wściekłe plemiona
Tragedia w Krakowie uwypukla to, co wiemy od lat i z czym nic nie robimy. Debata publiczna stała się binarna: my - wy, prawica - lewica. Takie ujęcie prowadzi do definiowania siebie i innych przez pryzmat figur przyjaciela i wroga.
Pod swoim tekstem na temat tragedii w Krakowie przeczytałem, że "nasza lewa strona" zaczęła sklejanie zamachowca z prawicą. Chodziło o wypowiedź ministra Kierwińskiego, w której padły sugestie o skrajnie prawicowych powiązaniach terrorysty. Odpisałem zgodnie z prawdą, że nie uważam ministra za "swoją stronę".
Coś we mnie jednak pękło, bo to nieustanne przypinanie plemiennych łatek jest nie tylko niezwykle irytujące, ale i niebezpieczne. Odpowiedziałem komentującemu, że właśnie takie podejście jest dramatem współczesności:
(…) uwypuklony w pańskim komentarzu podział MY-WY pokazuje największy dramat współczesnego społeczeństwa - głęboki rów podziału i ostrzeliwanie się z okopów pozycji ideologicznych. Ludzie nie widzą człowieka tylko lewaka i prawaka - to jest pułapka uniemożliwiająca jakiekolwiek porozumienie.
Lewak, prawak? Nie, po prostu człowiek
Żyjemy w paskudnym świecie, w którym nasze życie społeczne konstruowane jest przez polityków na binarnych podziałach. Lewak i prawak - to tylko jedna z możliwych par, na których można budować obozy. Dopóki były tylko narzędziem retorycznym, można było machnąć ręką. Stały się jednak orężem w dyskusjach zwykłych ludzi, a brutalny i pozbawiony hamulców język polityki zszedł na niższy poziom i dotyczy każdej i każdego z nas.
Takie upraszczanie rzeczywistości ma jeden cel - stworzenie figury wroga, którego można atakować (póki co werbalnie). Plemienny podział pozwala zgromadzić wokół jakiegoś hasła czy ideologii większe grono zwolenników. To już prosta droga do osiągania celów politycznych.
Figura przyjaciela i wroga jest istotną ideą myśli Carla Schmitta, hołubionego często nad Wisłą niemieckiego konstytucjonalisty, który miał jaskrawą brunatną kartę w swoim życiorysie. Cytowałem już go kiedyś w jednym z tekstów, ale powtórzę, bo to bardzo ważne:
Nie sposób jednak, zachowując zdrowy rozsądek, zaprzeczać, że narody jednoczą się wokół przeciwstawnych pojęć przyjaciela i wroga i że również dzisiaj to przeciwieństwo faktycznie zachowuje znaczenie dla każdego narodu jako politycznego bytu
Dlaczego ta figura jest taka ważna dla przywoływanego Niemca? Bo jego zdaniem pozwala jednoczyć narody. "W sensie egzystencjalnym jest on [wróg] tym innym, jest obcy i to w zupełności wystarcza, by określić jego istotę" – pisał Schmitt.
W przepołowionym społeczeństwie podział na przyjaciela i wroga rodzi odwrotny skutek. Prowadzi do wojny wszystkich ze wszystkimi – jakby to powiedział Thomas Hobbes. Jednoczą się nie narody, ale plemiona. W imię ideologii potrafimy wydrapać oczy drugiemu człowiekowi. Tylko dlatego, że myśli inaczej, że ma inne poglądy, że lubi innego muzyka, kibicuje innej drużynie, lubi różowy kolor.
Mam tego dość!
Gdy czytam w internecie na swój temat, że reprezentuję określoną opcję polityczną, robi mi się niedobrze. Rzeczywistość sprowadzona do binarnych par jest zafałszowana, wręcz nieprawdziwa. Posiadanie określonych poglądów nie czyni mnie zwolennikiem tej czy innej partii politycznej. Gwiżdżę na podział lewak - prawak, choć nie ukrywam, że mam swoje sympatie i antypatie oraz pewną wrażliwość - jak każdy człowiek.
Jednocześnie jestem przekonany, że podział na lewicę i prawicę niczego już nie wyjaśnia. W postpolitycznym świecie - i to też napisałem w komentarzu pod wspomnianym na początku tekstem - nie liczą się żadne wartości, istotna jest skuteczność i cel w postaci władzy. Ten fetysz bywa największą motywacją i najmocniejszą rządzą. Tylko dlaczego, do cholery, zaczynamy definiować przez jego pryzmat ludzi w naszym otoczeniu?
Powtórzę: nie jestem lewakiem ani prawakiem, jestem człowiekiem, który ma poglądy i prawo do ich posiadania oraz wyrażania. Demokracja ma również wady, ale jej największą zaletą jest możliwość wyznawania różnorodnych wartości. Odczłowieczanie bliźnich, często również swoich rodaków, tylko dlatego, że wyznają inny ich katalog, jest prostą drogą do totalitaryzmu. Naklejanie etykietek przejawem braku szacunku, poszanowania godności drugiego człowieka.
Nie zgadzam się na epitety, bo mam również świadomość faktu, że podobny sposób myślenia może prowadzić do tragedii. Od zdefiniowania wroga rozpoczynały się ludobójstwa. Rwandyjskie radio sączyło miesiącami ludności Hutu przekaz o karaluchach Tutsi. Następnie z anteny można było usłyszeć instrukcje, jak i czym zabijać.
Etykietowanie ludzi zawsze ma mroczne konsekwencje. "Ładunek, to był ładunek” – w taki sposób komendant obozu zagłady w Treblince, Franz Stangl, odpowiedział nieustępliwej dziennikarce Gittcie Sereny na pytanie, czy dostrzegał w ofiarach ludzi.
Dehumanizacja zaczyna się od pozbawienia drugiego człowieka podmiotowości, od uprzedmiotowienia go. Etykietowanie jest pierwszym krokiem. Wydaje się niewinny. Tylko wydaje.
Czytaj także:
Zdjęcie główne: Shutterstock/Gemini
Szef redakcji Spider’s Web. Od ponad 15 lat wydaje serwisy internetowe. Z mediami związany od połowy lat 90. W latach 2005-2011 redagował wortal intranetowy dla pracowników PTK Centertel (obecnie Orange Polska) i zajmował się standaryzacją informacji. Od 2010 do 2017 r. był wydawcą w Grupie Polska Press. Od 2016 r. pracuje w Spider’s Web. Skończył z wyróżnieniem filozofię na Uniwersytecie Warszawskim i kognitywistykę na Uniwersytecie Śląskim. Interesuje się szeroko pojętą nauką – od filozofii i zagadnień związanych z ludzkim poznaniem po kosmologię i fizykę kwantową. Jest miłośnikiem ciężkich metalowych brzmień.