REKLAMA

Kosmos nadaje co 8 minut. Wiadomo, co bawi się w potężnego latarnika

Co 8 minut z odległego układu gwiazd dociera sygnał radiowy. Astronomowie odkryli jego źródło i niezwykłą parę kosmicznych sąsiadów.

Tajemnicze sygnały z kosmosu. Znaleziono parę gwiazd
REKLAMA

Z odległości ponad 5000 lat świetlnych dociera do nas sygnał radiowy, który powtarza się niemal jak w zegarku. Co 7,9 minuty kosmiczne źródło wysyła kolejny impuls. Astronomowie wreszcie ustalili, co kryje się za tym niezwykłym zjawiskiem. Okazało się, że za regularnymi sygnałami stoi para gwiazd, jakiej dotąd nie obserwowano w podobnych okolicznościach. Co więcej, radiowe impulsy pozwoliły naukowcom zajrzeć w magnetyczne otoczenie gwiazdy przypominającej nasze Słońce, mimo że dzielą ją od nas tysiące lat świetlnych.

REKLAMA

Dwie gwiazdy, jeden niezwykły sygnał

Obiekt nosi niezbyt chwytliwą nazwę GPM J071507-114153 i znajduje się w Drodze Mlecznej. Astronomowie ustalili, że nie jest pojedynczą gwiazdą, lecz układem podwójnym. Tworzą go biały karzeł, czyli pozostałość po gwieździe, która zakończyła już swoją ewolucję, oraz znacznie większa gwiazda typu G, należąca do tej samej klasy widmowej co nasze Słońce.

Białe karły to wyjątkowo gęste obiekty. Gwiazda, która kiedyś mogła przypominać Słońce, po wyczerpaniu paliwa jądrowego odrzuca zewnętrzne warstwy i pozostawia po sobie niewielkie, rozgrzane jądro. W typowym przypadku taki obiekt ma rozmiary zbliżone do Ziemi, choć skupia w sobie znaczną część masy dawnej gwiazdy.

REKLAMA

W przypadku GPM J071507-114153 to właśnie okolice białego karła są źródłem zagadkowych impulsów radiowych. Zarejestrowany okres wynosi 7,9 minuty, co odpowiada około 7 minutom i 54 sekundom. Badacze wiążą tę regularność z obrotem białego karła, którego emisję można porównać do obracającej się latarni. Jeżeli wiązka promieniowania trafia w kierunku Ziemi, radioteleskopy rejestrują kolejny impuls.

To jednak tylko dopiero połowa historii. Analiza sygnału ujawniła również znacznie wolniejszy cykl, trwający około 1,3 dnia. Naukowcy interpretują go jako okres orbitalny całego układu, czyli czas, w którym oba obiekty wykonują pełny obieg wokół wspólnego środka masy.

REKLAMA

Mamy więc do czynienia z dwoma niezależnymi rytmami. Pierwszy odpowiada za regularne impulsy, drugi wynika z ruchu obu gwiazd. Właśnie ta kombinacja pomogła astronomom ustalić, skąd naprawdę pochodzi promieniowanie.

Kosmiczna zagadka zaczyna się wyjaśniać

GPM J071507-114153 należy do grupy obiektów określanych jako long-period transients, w skrócie LPT. To źródła emitujące powtarzalne impulsy radiowe w odstępach liczonych w minutach, a nawet godzinach. Ich zachowanie od lat sprawia astronomom sporo problemów.

REKLAMA

Klasyczne pulsary, czyli szybko obracające się gwiazdy neutronowe, potrafią wysyłać sygnały z niezwykłą regularnością. W ich przypadku okresy obrotu bywają jednak znacznie krótsze. Obiekty LPT nie zawsze dają się więc łatwo wyjaśnić za pomocą mechanizmów znanych z obserwacji typowych pulsarów.

Zagadkowych przykładów nie brakuje. W 2023 r. astronomowie opisali obiekt wysyłający impulsy co 22 minuty, którego aktywność udało się prześledzić w archiwalnych obserwacjach sięgających kilkudziesięciu lat wstecz. Z kolei ASKAP J1832-0911 emituje sygnały radiowe i rentgenowskie co 44 minuty, co dodatkowo skomplikowało próby wyjaśnienia takich zjawisk.

REKLAMA

W części podobnych układów udało się już zidentyfikować białe karły, którym towarzyszą niewielkie czerwone karły. Jeden z takich układów opisaliśmy wcześniej również na Spider's Web. Najnowsze odkrycie różni się jednak od wcześniejszych przypadków: to pierwszy zidentyfikowany układ, w którym impulsy tego rodzaju pochodzą z otoczenia białego karła krążącego wokół gwiazdy podobnej do Słońca.

Do powstawania niezwykłych impulsów radiowych nie jest więc konieczna obecność małego, chłodnego czerwonego karła. W grę mogą wchodzić również większe gwiazdy, a kluczową rolę prawdopodobnie odgrywają oddziaływania magnetyczne między składnikami układu.

REKLAMA

Autorzy badania opublikowanego w Nature Astronomy zwracają przy tym uwagę, że większa gwiazda najprawdopodobniej nie wypełnia swojej powierzchni Roche'a, czyli obszaru, poza którym materia mogłaby swobodnie przepływać do drugiego składnika. Nie można więc po prostu założyć, że obserwowane zjawisko wynika z intensywnego przejmowania materii przez białego karła.

Astronomowie zobaczyli ruch białego karła. Pomogły radioteleskopy

Samo zarejestrowanie impulsów było tak naprawdę dopiero początkiem pracy. Naukowcy wykorzystali sieć radioteleskopów Murchison Widefield Array w Australii, prowadząc szeroki przegląd Drogi Mlecznej widocznej z południowej półkuli. Następnie skierowali na obiekt południowoafrykański MeerKAT, który pozwolił dokładniej ustalić położenie źródła.

REKLAMA

Kolejnym etapem były obserwacje optyczne za pomocą teleskopów Obserwatorium Kecka na Hawajach. Dzięki analizie widma światła udało się wykazać, że w układzie znajduje się gwiazda typu G. Dopiero zestawienie danych radiowych i optycznych pozwoliło odtworzyć jego niezwykłą konfigurację.

Do analizy wykorzystano ponad 100 godzin danych radiowych, przetwarzanych przy pomocy infrastruktury Pawsey Supercomputing Research Centre. Badacze prześledzili subtelne zmiany momentów nadejścia impulsów, które zdradzały ruch ich źródła po orbicie.

REKLAMA

Wcześniej w podobnych układach nie zawsze można było jednoznacznie rozstrzygnąć, który składnik odpowiada za emisję. Tym razem zmiany w sygnale wskazały, że jego źródło porusza się razem z białym karłem. Nadal nie wiadomo dokładnie, czy promieniowanie powstaje na jego powierzchni, czy w bezpośrednim otoczeniu, ale obszar poszukiwań został bardzo mocno zawężony.

Sygnały zdradziły burze na gwieździe oddalonej od nas o 5000 lat świetlnych

Najbardziej zaskakujące odkrycie pojawiło się jednak podczas badania zmian polaryzacji fal radiowych. Okazało się, że sygnały wysyłane z okolic białego karła mogą posłużyć do poznawania środowiska otaczającego jego większego towarzysza.

REKLAMA

Gdy fale radiowe przemieszczają się przez namagnesowaną plazmę, płaszczyzna ich polaryzacji ulega zmianie. Zjawisko to nosi nazwę rotacji Faradaya. Analizując jego skalę, astronomowie mogą wyciągać wnioski na temat materii i pola magnetycznego, przez które przeszło promieniowanie.

W układzie GPM J071507-114153 naukowcy wykryli gwałtowne zmiany tego efektu w określonych fazach ruchu orbitalnego. Sugerują one, że sygnał przechodzi przez silnie namagnesowany obszar w otoczeniu większej gwiazdy. Jednym z prawdopodobnych wyjaśnień jest obecność protuberancji, czyli ogromnej struktury złożonej z plazmy utrzymywanej przez pole magnetyczne.

REKLAMA

Podobne struktury obserwujemy na naszym Słońcu. Mogą osiągać gigantyczne rozmiary, a ich powstawanie i ewolucja wiążą się z aktywnością magnetyczną gwiazdy. W przypadku odległego układu astronomowie nie oglądają ich jednak bezpośrednio. Odczytują ich obecność ze zmian, jakie pozostawiają w przechodzącym przez nie sygnale radiowym.

W praktyce biały karzeł stał się więc czymś w rodzaju naturalnej sondy. Jego impulsy pozwoliły zbadać magnetyczne otoczenie sąsiedniej gwiazdy, znajdującej się ponad 5000 lat świetlnych od Ziemi. To niezwykła możliwość, biorąc pod uwagę, że nawet najpotężniejsze teleskopy nie są w stanie bezpośrednio rozdzielić drobnych struktur na powierzchni tak odległego obiektu.

Takich układów może być znacznie więcej

Do tej pory astronomowie zidentyfikowali zaledwie około tuzina źródeł należących do klasy LPT. Każde kolejne odkrycie dostarcza nowych informacji, ale jednocześnie pokazuje, jak mało wiemy jeszcze o mechanizmach odpowiedzialnych za długookresowe impulsy radiowe.

REKLAMA

GPM J071507-114153 dowodzi, że podobne sygnały mogą powstawać w bardziej zróżnicowanych układach gwiazd, niż wcześniej sądzono. Jednocześnie badacze nadal muszą ustalić, w jaki dokładnie sposób wzajemne oddziaływania gwiazd prowadzą do emisji tak intensywnego i regularnego promieniowania.

Przeczytaj także:

REKLAMA

Duże nadzieje wiąże się z budowaną siecią radioteleskopów Square Kilometre Array, której części powstają w Australii i Republice Południowej Afryki. Jej znacznie większa czułość powinna pozwolić wykrywać słabsze źródła i dokładniej analizować ich sygnały.

Być może dzisiejsza garstka niezwykłych obiektów okaże się jedynie niewielką częścią znacznie liczniejszej populacji. Astronomowie mają już dowód, że takie kosmiczne latarnie nie muszą składać się wyłącznie z dotychczas znanych typów gwiezdnych par. Teraz trzeba sprawdzić, ile podobnych układów ukrywa się jeszcze w naszej galaktyce.

*Grafika wprowadzająca wygenerowana przez AI

Marcin Kusz
Redaktor

Redaktor Spider's Web specjalizujący się w tematyce naukowej. O nowych technologiach zaczął pisać w 2012 r. na łamach portalu Telix. Później współtworzył treści dla Komputer Świata i PCLabu. Epizod dziennikarski zaliczył także w lokalnej gazecie i w dziale blogowym SpeedTest. Współzałożyciel agencji BlueCopy, zajmującej się copywritingiem i poligrafią. Przez pewien czas właściciel firmy transportowej. Prywatnie fan starych polskich oper mydlanych (oglądanych obowiązkowo z konkubiną), dumny opiekun kotki brytyjskiej i pasjonat-amator druku 3D.

REKLAMA
REKLAMA