Karmili algorytm zdjęciami kotów, a on narysował czarną dziurę. Koniec sporu o słynną fotografię
AI niezależnie odtworzyła słynny obraz czarnej dziury M87. Wyniki potwierdzają odkrycie z 2019 r. i przewidywania Einsteina.

Siedem lat temu świat zobaczył pierwszy obraz czarnej dziury. Pomarańczowy pierścień otaczający ciemny środek stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych zdjęć w historii nauki. Tylko czy rzeczywiście przedstawiał to, co astronomowie zobaczyli w kosmosie, czy częściowo to, czego spodziewali się zobaczyć? Australijscy naukowcy postanowili to sprawdzić za pomocą sztucznej inteligencji. Ich algorytm nie znał wcześniej wyglądu czarnych dziur, a mimo to odtworzył niemal identyczny obraz.
Pierwsze zdjęcie czarnej dziury miało pewien problem
10 kwietnia 2019 r. astronomowie z projektu Event Horizon Telescope (EHT) zaprezentowali pierwszy w historii obraz otoczenia czarnej dziury. Obiektem była M87*, supermasywna czarna dziura znajdująca się w centrum galaktyki Messier 87, około 55 mln lat świetlnych od Ziemi.
Widoczny na obrazie jasny pierścień powstaje dzięki promieniowaniu niezwykle gorącej materii znajdującej się w pobliżu czarnej dziury. Ciemny obszar wewnątrz to jej cień, związany z ekstremalnym zakrzywieniem torów światła przez grawitację.
Problem polega na tym, że nie było to zwykłe zdjęcie wykonane aparatem. EHT połączył obserwacje radioteleskopów rozmieszczonych na całym świecie, tworząc wirtualny instrument o rozmiarach Ziemi. Zebrane dane były jednak niepełne, a obraz trzeba było matematycznie zrekonstruować.
Czy astronomowie zobaczyli pierścień, bo po prostu tego oczekiwali?
Algorytmy przetwarzające dane z radioteleskopów muszą radzić sobie z zakłóceniami atmosferycznymi, niedoskonałościami instrumentów i brakującymi pomiarami. Ostateczny wygląd rekonstrukcji zależy również od przyjętych parametrów oraz sposobu przygotowania obrazu.
W 2019 r. cztery niezależne zespoły EHT uzyskały strukturę przypominającą pierścień, ale nie zgadzały się wszystkie szczegóły jej wyglądu. Późniejsze analizy niektórych badaczy podważały nawet samą pierścieniową strukturę, sugerując, że dane mogą prowadzić do innych rezultatów.
To nie oznaczało oczywiście, że zdjęcie zostało sfałszowane. Pojawiło się jednak pytanie, czy procedury rekonstrukcji nie wpłynęły na jego wygląd bardziej, niż sądzono. Australijska agencja naukowa CSIRO postanowiła podejść do problemu od zupełnie innej strony.
AI uczyła się na kotach i samochodach. Potem dostała czarną dziurę
Zespół kierowany przez Samuela Laia i Nithyanandana Thyagarajana opracował metodę GenDIReCT. Wykorzystuje ona uczenie maszynowe oraz specjalny sposób łączenia pomiarów radiowych, ograniczający wpływ błędów kalibracji.
Zamiast polegać wyłącznie na standardowym porównywaniu sygnałów z par radioteleskopów, badacze wykorzystali także informacje uzyskiwane z trójek instrumentów. Odpowiednio przetworzone dane pozwalają wyeliminować część zakłóceń związanych z atmosferą i aparaturą.
Najciekawsze jest jednak to, jak przygotowano sztuczną inteligencję. Algorytm trenowano na zwyczajnych obrazach przedstawiających między innymi koty, psy i samochody. Nie pokazywano mu zdjęć czarnych dziur, żeby nie sugerować oczekiwanego wyniku.
Przeprowadzono również testy z wykorzystaniem różnych struktur i obserwacji innych galaktyk. Następnie zamrożono procedurę analizy, zanim 4 grudnia 2025 r. zastosowano ją do danych M87*. Rezultaty opisano w badaniu opublikowanym w Nature.
Wyszło praktycznie to samo. Pierścień rzeczywiście istnieje
AI przeanalizowała obserwacje wykonane w 2017, 2018 i 2021 r. Za każdym razem odtworzyła charakterystyczną strukturę pierścienia z ciemnym środkiem. Różnice dotyczyły przede wszystkim rozkładu jasności i szerokości pierścienia, natomiast jego podstawowy kształt pozostał zgodny z wcześniejszymi wynikami.
Badacze wyznaczyli średnicę kątową pierścienia na 42,2 ± 1,5 mikrosekundy łuku. To niewyobrażalnie mały fragment nieba. Uzyskane dane odpowiadają czarnej dziurze o masie około 6,5 mld Słońc, obserwowanej pod kątem około 20 stopni względem kierunku jej dżetu. Wynik potwierdzono również za pomocą drugiej, niezależnej metody statystycznej, która nie wykorzystywała tego samego modelu uczenia maszynowego.
W 2023 r. pisaliśmy już o algorytmie PRIMO, który pozwolił wyostrzyć obraz M87*. Teraz jednak nie chodziło o uzyskanie ładniejszej fotografii, lecz o sprawdzenie, czy sam pierścień nie jest wynikiem błędów rekonstrukcji.
Einstein znów miał rację. Ale to nie koniec badań
Zgodnie z ogólną teorią względności grawitacja czarnej dziury zakrzywia światło, tworząc charakterystyczny cień otoczony jasną strukturą. Nowa analiza jest zgodna z tym przewidywaniem, choć sama w sobie nie stanowi dowodu, że teoria Einsteina jest poprawna w każdej sytuacji.
Wcześniejsze obserwacje M87* pokazały również, że otaczająca ją materia nieustannie się zmienia. Rozkład jasności i właściwości pola magnetycznego ewoluują, podczas gdy ogólny rozmiar pierścienia pozostaje stabilny.
Przeczytaj także:
Nowa metoda może przydać się nie tylko astronomom. Autorzy wskazują możliwość wykorzystania podobnych technik w obrazowaniu medycznym i badaniach sejsmicznych, gdzie również trzeba odtwarzać struktury na podstawie niepełnych pomiarów.
Redaktor Spider's Web specjalizujący się w tematyce naukowej. O nowych technologiach zaczął pisać w 2012 r. na łamach portalu Telix. Później współtworzył treści dla Komputer Świata i PCLabu. Epizod dziennikarski zaliczył także w lokalnej gazecie i w dziale blogowym SpeedTest. Współzałożyciel agencji BlueCopy, zajmującej się copywritingiem i poligrafią. Przez pewien czas właściciel firmy transportowej. Prywatnie fan starych polskich oper mydlanych (oglądanych obowiązkowo z konkubiną), dumny opiekun kotki brytyjskiej i pasjonat-amator druku 3D.