LiDAR zajrzał pod ziemię. Na Podkarpaciu znalazł coś niespodziewanego

Na niewielkim wypłaszczeniu obok dawnej cerkwi w Szczawnem przez ponad 100 lat znajdował się zapomniany cmentarz wojenny. Najpierw jego plan odnaleziono w archiwum we Lwowie, później teren przeskanowano z powietrza, a archeolodzy wbili łopaty dokładnie tam, gdzie dane wskazywały regularny układ mogił. Pod ziemią znaleźli ponad 20 jam grobowych ze szczątkami około 50 żołnierzy trzech walczących armii.

Jak czytamy na łamach portalu Nauka w Polsce, cmentarz w Szczawnem nie został odkryty podczas przypadkowych robót budowlanych. Poszukiwania zaczęły się tak naprawdę od kwerendy w Archiwum Obwodu Lwowskiego, gdzie Grzegorz Gąska, wolontariusz projektu Groby i cmentarze wojenne w kraju, odnalazł oryginalny projekt nekropolii. Dokument wskazywał teren cerkwiska, czyli miejsca po dawnej świątyni. Archeolodzy nie wiedzieli jednak, jak dokładnie rozmieszczono mogiły i ile z nich przetrwało w krajobrazie.

Zespół Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego zwrócił się więc do specjalistów z Politechniki Warszawskiej. Wykonano dokładne lotnicze skanowanie laserowe terenu, a cyfrowy model pokazał wyraźny układ dawnych grobów. LiDAR w żadnym razie nie prześwietlił ziemi jak aparat rentgenowski. Laserowe impulsy odbijały się od roślinności i powierzchni gruntu. Po komputerowym usunięciu drzew, trawy oraz krzewów archeolodzy zobaczyli mikroskopijne różnice wysokości: zapadnięcia powstałe tam, gdzie ponad 100 lat wcześniej wykopano mogiły.

Podobnie działały badania opisane przez nas w tekście: LiDAR odsłonił tajemnicę. Forteca była tuż przed naszymi oczami. Technologia nie pokazuje gotowych murów ani szkieletów, ale potrafi zdjąć z krajobrazu warstwę roślinności i ujawnić ślady prac wykonanych przez człowieka.

Badania Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego potwierdziły istnienie ponad 20 jam grobowych. Spoczywają w nich szczątki około 50 żołnierzy armii austro-węgierskiej, rosyjskiej oraz niemieckiej.

To właśnie obecność Niemców okazała się największym zaskoczeniem. Dotąd sądzono, że tzw. Korpus Beskidzki prowadził działania głównie po południowej stronie Karpat, na obszarze dzisiejszej Słowacji. Odkrycia w Szczawnem i dokumenty archiwalne pokazują jednak, że ciężkie walki toczyły się także w rejonie Rzepedzi i Szczawnego 9 oraz 10 maja 1915 r. W starciach zginęło ponad 100 żołnierzy 9. Królewsko-Pruskiego Pułku Piechoty Obrony Krajowej. Jednostkę tworzyli m.in. mieszkańcy Kołobrzegu, Stargardu, Koszalina i Świdwina.

Nie oznacza to, że wszystkich pochowano w Szczawnem. Znaleziska potwierdzają jednak, że przynajmniej część niemieckich poległych trafiła właśnie na tę nekropolię. Przy szczątkach odnaleziono przedmioty pozwalające rozpoznać przynależność wojskową. Wśród najciekawszych zabytków są fragment kołnierza munduru z dystynkcjami austro-węgierskiego oficera oraz niemieckie nakrycia głowy typu Pickelhaube, zachowane w zaskakująco dobrym stanie.

Badacze znaleźli także fundamenty wcześniejszej cerkwi, poświęconej prawdopodobnie około 1875 r. Ślady spalenizny zachowane w gruncie wskazują, że budynek został zniszczony przez pożar. W latach 1917-1918 na miejscu świątyni urządzono regularny cmentarz wojenny. Austro-węgierskie służby grobownicze porządkowały wówczas prowizoryczne pochówki pozostawione po walkach i przenosiły poległych do zaprojektowanych nekropolii.

Przez lata o istnieniu wojennej mogiły mówił miejscowy leśnik i regionalista Edward Orłowski. Okazało się jednak, że wskazywał najprawdopodobniej inne miejsce: prowizoryczny grób utworzony bezpośrednio po walkach na cmentarzu parafialnym. W Szczawnem mogły więc istnieć przynajmniej dwa miejsca pochówku związane z tym samym starciem. Jedno powstało tuż po bitwie, drugie kilka lat później w ramach uporządkowanej akcji prowadzonej przez administrację wojskową.

Na części szkieletów archeolodzy dostrzegli ślady leczenia, a nawet przeprowadzonych zabiegów chirurgicznych. Sugeruje to, że nie wszyscy pochowani w Szczawnem zginęli w bezpośredniej walce. Wieś znajdowała się w pobliżu strategicznej linii kolejowej łączącej Przemyśl i Lwów z Budapesztem przez tunel w Łupkowie. Trasą przewożono zaopatrzenie, żołnierzy oraz rannych kierowanych do szpitali położonych głębiej w monarchii habsburskiej.

Część rannych mogła umrzeć podczas ewakuacji albo w działających przy szlaku punktach medycznych. Zdaniem naukowców pochówki w Szczawnem mogą być pierwszym materialnym dowodem, że na cmentarzach rozmieszczonych wzdłuż tej linii grzebano również żołnierzy zmarłych po operacjach, a nie tylko zabitych w pobliskich starciach.

Przeczytaj także:

Równolegle z badaniem cmentarza archeolodzy pracowali na pobliskim pobojowisku. Odtworzyli przebieg ataków prowadzonych podczas pierwszej ofensywy karpackiej w styczniu 1915 r. i zadokumentowali dobrze zachowane okopy armii rosyjskiej. W ziemi pozostały łyżki, elementy wyposażenia i przedmioty używane przez żołnierzy podczas codziennego życia. Na podłodze jednego z okopów zachowała się nawet słoma ułożona 111 lat temu. Miała izolować ludzi od zimnego, mokrego gruntu.

*Źródło zdjęcia wprowadzającego: UJ / Canva Pro