Prezydent wetuje ustawę o Internecie. „Wróciło widmo cenzora”

Internet jest dziś miejscem dość osobliwym. Meta, Google, TikTok czy X mogą usuwać wpisy, ograniczać ich zasięgi albo blokować konta według swoich regulaminów i procedur. Kiedy jednak państwo próbuje stworzyć własną procedurę ograniczania dostępu do treści niezgodnych z prawem to natychmiast wchodzimy na grząski grunt, na którym obok bezpieczeństwa pojawiają się wolność słowa, kompetencje urzędników i obawa przed cenzurą.

Prezydent Karol Nawrocki zawetował nowelizację ustawy o świadczeniu usług drogą elektroniczną i innych ustaw. Przepisy miały stworzyć w Polsce procedurę umożliwiającą wydawanie nakazów ograniczenia dostępu do nielegalnych treści w Internecie. To kolejna prezydencka odmowa zaakceptowania regulacji związanych z DSA. Sam Nawrocki tłumaczy swoją decyzję bardzo ostro.

Czytaj też:

Prezydent przekonuje, że na końcowym etapie prac legislacyjnych ponownie nadano administracji zbyt szerokie kompetencje dotyczące blokowania treści. Jego zdaniem oznaczałoby to powrót „urzędnika cenzora”, który rozstrzygałby, co można publikować w Internecie.

Najważniejszy argument Nawrockiego brzmi: rozstrzyganie, czy określona treść stanowi przestępstwo, powinno należeć do wymiaru sprawiedliwości, a nie administracji. Prezydent zarzucił również rządowi, że argumentując za zmianami wykorzystał tragiczne ataki w polskich szkołach i próbował połączyć potrzebę zwiększenia bezpieczeństwa z forsowaniem nowych uprawnień dotyczących Internetu.

Nawrocki wskazuje przy tym, że państwo nie jest wobec ekstremalnie niebezpiecznych treści całkowicie bezbronne. Przywołał unijne rozporządzenie 2021/784 dotyczące treści terrorystycznych, które przewiduje możliwość nakazania usunięcia takich materiałów albo zablokowania dostępu do nich w ciągu godziny.

Ministerstwo Cyfryzacji przekonywało, że celem zmian było stworzenie sprawnej procedury wydawania nakazów ograniczenia dostępu do treści łamiących prawo, przy jednoczesnym zabezpieczeniu praw użytkowników. Chodziło m.in. o treści związane z przestępstwami, nienawiścią czy oszustwami. Dostawcy usług internetowych, w tym wielkie platformy, mieliby obowiązek stosowania się do odpowiednich decyzji. Jednocześnie osoba, której treści zostały ograniczone wskutek błędu, mogłaby ubiegać się o przywrócenie dostępu. Od nakazu ograniczenia dostępu przewidziano też drogę do sądu powszechnego.

To istotny szczegół, ponieważ hasło „urzędnik cenzor” jest niezwykle chwytliwe, ale mocno upraszcza cały mechanizm. Rząd argumentował już po wcześniejszym wecie, że w toku prac parlamentarnych zwiększono znaczenie kontroli sądowej. Ministerstwo Cyfryzacji argumentowało, że uwzględniono poprawki Senatu wzmacniające rolę sądów oraz że treść nie miała być po prostu automatycznie usuwana na ostateczne życzenie urzędnika.

W wersji prezydenta jest to potencjalnie niebezpieczny mechanizm pozwalający administracji wchodzić pomiędzy obywatela a jego wypowiedź w Internecie. W narracji rządu jest to natomiast próba odebrania wielkim platformom części ich faktycznej władzy nad moderacją i stworzenia użytkownikowi formalnej ścieżki ochrony jego praw. Oba argumenty trafiają przy tym w realne bolączki współczesnego Internetu.

W całej awanturze łatwo przeoczyć pewien absurd. Brak państwowej procedury ograniczania dostępu do treści nie oznacza Internetu pozbawionego moderacji. Wręcz przeciwnie. Facebook, Instagram, YouTube, TikTok, X i inne platformy moderują gigantyczne ilości zawartości według własnych zasad. Mają regulaminy społeczności, automatyczne systemy wykrywania naruszeń, moderatorów i procedury odwoławcze. To one codziennie podejmują decyzje o usuwaniu materiałów, zawieszaniu kont czy ograniczaniu widoczności publikacji. I ten mechanizm też zdecydowanie nie jest idealny.

DSA ma między innymi powodować, że użytkownik nie pozostaje całkowicie bezbronny wobec takiej decyzji platformy. Unijne przepisy nakładają na serwisy obowiązki dotyczące m.in. wyjaśniania powodów usuwania treści, umożliwiania odwołań oraz ujawniania zasad moderacji. Dlatego sprowadzenie całej historii do hasła „prezydent uratował Internet przed cenzurą” byłoby równie przesadne, jak twierdzenie, że bez nowej ustawy polski Internet staje się cyfrowym Dzikim Zachodem.

Warto w tym miejscu uporządkować jeszcze jedną rzecz, bo łatwo odnieść wrażenie, że prezydenckie weto sprawiło, iż DSA w Polsce po prostu przestał obowiązywać. Tak nie jest. Digital Services Act jest rozporządzeniem unijnym. Problem dotyczy krajowych regulacji potrzebnych m.in. do stworzenia odpowiednich procedur i instytucjonalnego zaplecza dla jego stosowania w Polsce.

Pierwszą wersję zmian Karol Nawrocki zawetował w styczniu. Rząd później rozdzielił regulacje: jedna część dotyczyła ustanowienia prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej koordynatorem do spraw usług cyfrowych. Prezydent tę regulację podpisał pod koniec września, a weszła ona w życie 6 listopada. Teraz weto dostała druga część, dotycząca właśnie ograniczania dostępu do nielegalnych treści.

Sprawa nie jest pozbawiona konsekwencji na poziomie Unii Europejskiej. Polsce za brak odpowiedniego wdrożenia regulacji grożą kary finansowe ze strony Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Na razie efekt decyzji prezydenta jest prosty: przepisy w zaproponowanym kształcie nie wejdą w życie. To jednak nie oznacza, że problem zniknął. Polski ustawodawca nadal musi zmierzyć się z krajową architekturą stosowania DSA a państwo nadal musi reagować na treści naruszające prawo.

Politycy spierają się, czy polski urzędnik nie uzyska przypadkiem zbyt dużej władzy nad Internetem, podczas gdy ogromna część praktycznej władzy nad tym, co widzimy, czego nie widzimy i do czego możemy się odwołać, od dawna znajduje się w rękach kilku prywatnych przedsiębiorstw technologicznych. I może właśnie dlatego ten konflikt jest tak trudny do rozstrzygnięcia: nie wybieramy pomiędzy Internetem moderowanym i niemoderowanym, a to, kto będzie moderatora pilnował.

*Zdjęcie otwierające: EUS-Nachrichten / Shutterstock.com