Blu-ray kończy 20 lat. Jak symbol pazerności, zmienił się w oazę wolności od VOD?

Cofnijmy się do połowy lat dwutysięcznych. DVD rządziło niepodzielnie od prawie dekady, a branża doskonale wiedziała, że era telewizorów Full HD wymaga nowego nośnika - takiego, który zmieści odpowiednią ilość danych. Rozwiązanie było w zasadzie gotowe: zamiast czerwonego lasera o długości fali 650 nm, który czytał DVD, należało sięgnąć po niebieskofioletowy, działający na 405 nm. Krótszy promień pozwalał skupić wiązkę z większą precyzją, zapisując dane gęściej na tej samej plastikowej płytce o średnicy 12 cm.

Tak narodził się Blu-ray. W 2002 r. Sony, Philips, Panasonic, Pioneer, Sharp, Samsung i Hitachi powołały wspólnie Blu-ray Disc Association. Pierwsza pojedyncza warstwa mieściła 25 GB, podwójna - 50 GB. Dla porównania: DVD w wersji dwuwarstwowej oferowało zaledwie 8,5 GB. To była przepaść. Płyta była fizycznie identyczna z DVD i CD - ten sam rozmiar, ta sama grubość - ale pod spodem kryła się zupełnie inna technologia. Warstwa danych w Blu-rayu leży zaledwie 0,1 mm pod powierzchnią (w DVD to 0,6 mm), co wymusiło zastosowanie specjalnej, twardej powłoki ochronnej i - przede wszystkim - całkowicie odmiennej, droższej linii produkcyjnej.

Czytaj też:

Pierwsze płyty trafiły do sklepów 20 czerwca 2006 r., kilka dni przed pierwszymi odtwarzaczami. Technicznie była to rewolucja. Komercyjnie - trampolina w ciemność.

Gdyby historia potoczyła się inaczej to dziś moglibyśmy pisać felieton urodzinowy dla zupełnie innego formatu. Toshiba nie zamierzała oddać pola Sony - tak jak Sony i Philips zdominowały niegdyś rynek CD, zbierając opłaty licencyjne od każdego producenta. Toshiba sformowała własne konsorcjum w ramach DVD Forum i zaprezentowała HD DVD.

W teorii HD DVD miało argumenty. Płyta dwuwarstwowa mieściła 30 GB - mniej niż 50 GB Blu-raya, ale wystarczająco dla filmów HD. Kluczowa różnica była jednak ekonomiczna: HD DVD dało się produkować na zmodernizowanych liniach do DVD, podczas gdy Blu-ray wymagał kosztownych inwestycji. Odtwarzacze HD DVD były tańsze. Microsoft świadom, że PS3 z napędem Blu-ray to bezpośredni konkurent Xboksa 360, poparł HD DVD - można było dokupić zewnętrzny napęd HD DVD do Xboksa 360 i oglądać filmy bez konieczności kupowania PS3.

I tu właśnie Sony zagrało swoją największą kartą. PlayStation 3, zaprezentowany na rynku jesienią 2006 r., miał w środku pełnoprawny odtwarzacz Blu-ray. Kosztował więcej niż Xbox 360, ale jednocześnie był najtańszym dostępnym na rynku odtwarzaczem Blu-ray. Kiedy Sony sprzedało 10,5 mln konsol PS3 oznaczało to automatycznie 10,5 mln odtwarzaczy Blu-ray w salonach na całym świecie - zanim ktokolwiek zdążył policzyć sprzedaż samodzielnych urządzeń. Gracze, sami o tym nie wiedząc, decydowali o wyniku wojny formatów.

Ostateczny cios HD DVD zadał Warner Bros. W styczniu 2008 r. studio ogłosiło wyłączność dla Blu-raya. Za Warnerem poszły sklepy i wypożyczalnie. 19 lutego 2008 r. Toshiba oficjalnie ogłosiła zaprzestanie produkcji odtwarzaczy HD DVD. Wojna formatów się skończyła. Trwała niespełna dwa lata.

Zwycięstwo Blu-raya nie było jednak powitaniem z otwartymi ramionami. Dla ówczesnego konsumenta, szczególnie tego technicznie wyrobionego, format od początku kojarzył się z jedną rzeczą: agresywnym DRM-em. Blu-ray Disc Association już w 2005 r. ogłosiło, że adopcja nowego formatu będzie oznaczać „najbardziej rozbudowany system zarządzania treścią, jaki kiedykolwiek zastosowano na nośniku optycznym”. Nie było w tym przesady.

System opierał się na trzech warstwach ochrony. Pierwsza to AACS (Advanced Access Content System) - kryptograficzny system szyfrowania działający na zasadzie kluczy przypisanych do odtwarzaczy. Jeśli klucz konkretnego urządzenia zostałby skompromitowany to nowe płyty mogły zablokować ten odtwarzacz przez mechanizm blacklistingu. Druga warstwa to BD+: wirtualna maszyna osadzona w samej płycie, która w momencie odtwarzania prowadzi swoisty dialog z odtwarzaczem, weryfikując jego legalność i integralność. Mogła też cicho wbudowywać w strumień wideo dane identyfikujące konkretne urządzenie - cyfrowy znacznik wodny. Trzecia warstwa to ROM Mark, niewidoczna dla oka człowieka sygnatura umieszczana podczas tłoczenia, możliwa do naniesienia wyłącznie na licencjonowanym sprzęcie produkcyjnym - zabezpieczenie przed masowym piractwem fabrycznym.

Efekt? Użytkownik, który kupił płytę, nie mógł legalnie zrobić jej kopii zapasowej na dysku. Nie mógł obejrzeć filmu na nieautoryzowanym playerze. Na domiar złego AACS pękł stosunkowo szybko - już w 2007 r. haker o pseudonimie Muslix64 opublikował narzędzie do omijania zabezpieczeń, a społeczność internetowa rozkolportowała klucze szyfrujące z prędkością, której żadne nakazy sądowe nie były w stanie zatrzymać.

Wtedy, w 2006 i 2007 r., te trzy warstwy DRM były symbolem. Kupiłeś film, ale tak naprawdę dostałeś licencję na jego oglądanie na warunkach, które dyktowały wytwórnie. Nic dziwnego, że środowisko entuzjastów przyjmowało Blu-ray z mieszanymi uczuciami.

Dziś narzekanie na DRM w Blu-rayu brzmi jak skarżenie się na zamek w drzwiach własnego mieszkania - w momencie, gdy wszystkie mieszkania wokół są wynajmowane na dobę od właściciela, który w każdej chwili może zmienić kłódkę. Streaming nie dał nam wolności. Dał nam wygodę - co jest czymś zupełnie innym.

Warner Bros. Discovery w lipcu 2022 roku zaczął usuwać seriale z HBO Max bez uprzedzenia. Jako pierwsze zniknęło „Final Space”, zaraz potem dziesiątki kolejnych tytułów - a powód był czysto księgowy: ulgi podatkowe za odpisanie nieukończonych projektów od dochodu. W 2023 r. Disney jednym ruchem usunął 76 tytułów z Disney+ i Hulu. Paramount+ wyczyścił swoją bibliotekę z kilkunastu oryginalnych produkcji. „Westworld” - serial, który kosztował HBO setki milionów dolarów - po prostu przestał istnieć w usłudze. Widzicie w tym jakiś sens? Bo ja nie.

Jest coś jeszcze gorszego: modyfikacje. Platformy streamingowe po cichu modyfikują treści - wycinają sceny, zmieniają dialogi, usuwają odcinki, które uznają za problematyczne w świetle dzisiejszej wrażliwości politycznej. Nie ma żadnej adnotacji, żadnego komunikatu. Film, który oglądasz dziś może nie być tym samym filmem, który oglądałeś lub oglądałaś rok temu. Na płycie Blu-ray masz zapis oryginalny. Można go nienawidzić lub uwielbiać, ale jest autentyczny.

Cyfrowo „kupiony” film na platformach w rodzaju Apple TV również nie jest naprawdę twój - to licencja na dostęp, którą platforma może w każdej chwili cofnąć. Doktryna pozwalająca sprzedać lub pożyczyć zakupiony film nie ma zastosowania do pliku cyfrowego. Twój Blu-ray możesz odsprzedać, pożyczyć sąsiadce, a za pięćdziesiąt lat puścić dzieciom. Twój zakup na Prime Video jest wart tyle, ile trwa kontrakt licencyjny.

Format cały czas żyje - i to aktywnie. Rynek płyt Blu-ray był wyceniany na około 3,2 mld dol. w 2024 r. To nie jest martwica fizycznego nośnika, to niszowa, ale wyraźna nisza entuzjastów.

A jakościowo? Tu Blu-ray bije streaming na głowę, i to w każdym wymiarze, w którym mierzy się doświadczenie kinowe. Standardowy Blu-ray oferuje obraz 1080p przy przepływności dochodzącej do kilkudziesięciu Mbit/s. Dla porównania: Netflix w 4K to zazwyczaj od 15 do 20 Mbit/s, a płyta 4K Blu-ray UHD spokojnie przekracza 100 Mbit/s. To nie jest różnica kosmetyczna - to przepaść.

Audio na Blu-rayu to osobny rozdział. Dolby TrueHD obsługuje do 16 kanałów przy rozdzielczości 24-bitowej i częstotliwości próbkowania do 192 kHz, a maksymalna przepływność ścieżki dźwiękowej to 18 Mbit/s. Na streamingu masz skompresowane Dolby Digital Plus lub - w najlepszym razie - Dolby Atmos z bitrate'em, który jest ułamkiem tego, co fizyczna płyta. Różnica jest słyszalna - i to nie tylko na odsłuchu studyjnym, ale na porządnym zestawie kina domowego.

W 2015 r. BDA ogłosiło ukończenie specyfikacji formatu Ultra HD Blu-ray, który na rynek trafił oficjalnie 14 lutego 2016 r. To nie jest „Blu-ray 2.0” -- to nowy format, który korzysta z tej samej fizycznej rodziny nośników, ale podbił wszystkie parametry do granic dzisiejszych możliwości wyświetlania.

Rozdzielczość 3840×2160 pikseli (to 4 razy więcej pikseli niż 1080p), 10-bitowa głębia koloru z HDR10, przestrzeń barw Rec. 2020 (obejmująca prawie trzy czwarte widzialnego spektrum - dla porównania Rec. 709 obejmuje ok. 30 proc.), klatkaż do 60 fps, a do tego Dolby Atmos lub DTS:X na ścieżce dźwiękowej. Kodek wideo to H.265/HEVC, wydajniejszy od H.264/AVC o 25-35 proc. przy tej samej jakości wizualnej. Płyty UHD mają pojemność 50, 66 lub 100 GB, a przepływność danych odpowiednio 82, 108 i 128 Mbit/s.

W 2024 r. sprzedaż płyt 4K UHD Blu-ray w samej Wielkiej Brytanii wzrosła o 21 proc. rok do roku, osiągając 1,3 mln sztuk - wartość rynku wzrosła o blisko 18 proc. Format rośnie, podczas gdy klasyczny Blu-ray powoli wygasa.

Wracamy więc do punktu wyjścia. Dwadzieścia lat temu Blu-ray wchodził z etykietką „korporacyjne więzienie dla treści”. AACS, BD+, ROM Mark - trzy warstwy DRM na płycie, którą właśnie kupiłeś za 80 złotych. Ludzie narzekali. Środowisko hakerów się buntowało. Były afery, nierzadko kończące się w sądzie.

I co? Te DRM-y zostały złamane. Płyty da się dziś zripować, choć nadal nie jest to tak proste jak kliknięcie "pobierz". Ale tutaj następuje zasadnicze odwrócenie optyki: to, co kiedyś było wadą Blu-raya - fakt, że płyta siedzi fizycznie na twojej półce - stało się jego główną zaletą. Nikt nie może ci tej płyty odebrać. Nikt nie zedytuje jej zawartości z dnia na dzień. Nikt nie wyśle ci powiadomienia, że od przyszłego miesiąca tytuł jest niedostępny, bo wytwórnia nie doszła do porozumienia z platformą.

Rynek płyt 4K Blu-ray UHD rośnie, bo coraz więcej ludzi zaczyna rozumieć, czego się wyrzekli, przenosząc się w całości na streaming. Nie jest to nostalgiczny powrót - to świadomy wybór jakości i suwerenności.

Blu-ray kończy dwadzieścia lat. Przez pierwsze lata był symbolem tego, co złe w korporacyjnym podejściu do treści cyfrowych. Przez kolejne dwie dekady stał się - paradoksalnie, wbrew zamierzeniom swoich twórców -jednym z ostatnich narzędzi, które dają konsumentowi prawdziwe prawo własności do kultury, którą kupuje.

Nieźle jak na niebieskie kółko z plastiku.