Można mieć pracę i nie mieć za co żyć. Można ją stracić z powodu kryzysu i uznać to za własną porażkę. Alicja Urbanik-Kopeć opowiada, czego doświadczenie lat trzydziestych uczy nas o niepewnym zatrudnieniu, radach o przekwalifikowaniu i granicach samodzielności.
Fabryka ogranicza produkcję. Pracownik dostaje już tylko jedną albo dwie dniówki w tygodniu. Formalnie nadal ma zatrudnienie, lecz pieniędzy nie wystarcza na utrzymanie rodziny. Kiedy próbuje upomnieć się o swoje prawa, boi się, że straci także ten niewielki dochód. Takie doświadczenia opisuje Alicja Urbanik-Kopeć, kulturoznawczyni i badaczka historii kultury XIX wieku z Instytutu Historii Nauki PAN, w książce "Mój już osiem miesięcy nie robi. Wielki kryzys lat 30. w Polsce".
Gospodarcze załamanie zmienia relacje między bliskimi. Mężczyzna traci pozycję żywiciela rodziny. Kobieta zachowuje pracę właśnie dlatego, że zarabia mniej, i przejmuje odpowiedzialność za przetrwanie domu. Pomoc instytucji może przynieść ulgę, ale bywa też źródłem upokorzenia.
To punkt wyjścia do rozmowy o współczesnych obawach przed utratą zatrudnienia i zmianami związanymi z AI. Urbanik-Kopeć przestrzega przed prostym przenoszeniem realiów lat trzydziestych na dzisiejszą Polskę. Pokazuje jednak, jak uporczywie wracają pytania o granice indywidualnej zaradności i odpowiedzialność państwa.
Alicja Urbanik-Kopeć: Trudno bezpośrednio porównywać sytuację Polski międzywojennej ze współczesnością. Widzę jednak pewną ciągłość w myśleniu o naszym miejscu w Europie i na świecie. Dotyczy ona nie tylko gospodarki, ale też polityki i stosunków dyplomatycznych.
Polska jako niedawno odrodzone państwo chciała pokazać, że jest nowa, ale silna: że może być partnerem dla krajów zachodnioeuropejskich i Stanów Zjednoczonych. Współpraca z Ameryką była bardzo ważnym elementem polityki zagranicznej i ekonomicznej. W sytuacji globalnego krachu ta zależność boleśnie odbiła się na polskiej gospodarce.
Powodów, dla których kryzys tak mocno nas dotknął, było oczywiście wiele. Jednym z nich było oparcie odbudowy gospodarki na pożyczkach zagranicznych, w dużej mierze amerykańskich. Zaciągano ogromne pożyczki dolarowe, często na niekorzystnych warunkach. Zabezpieczenia mogły się wiązać choćby z dopuszczeniem zagranicznych inwestorów do zarządzania przedsiębiorstwami.
W tle tych decyzji pozostawało pragnienie przedstawienia Polski jako silnego i odpowiedzialnego partnera gospodarczego. Niejednokrotnie odbywało się to kosztem tego, co dzisiaj nazwalibyśmy polskim interesem ekonomicznym.
Dobrym przykładem było długie pozostawanie Polski w tak zwanym złotym bloku. Utrzymywano przywiązanie do złota i swobodę odpływu kapitału, chociaż wycofywanie się zagranicznych inwestorów pogłębiało problemy gospodarcze i bankowe. Inwestorzy działali zgodnie z własnym interesem, wyprowadzając z kraju pozostałe środki.
Chodziło między innymi o pokazanie Polski jako wiarygodnego partnera, z którym po kryzysie nadal warto będzie współpracować. Tyle że na miejscu skutki tej polityki były katastrofalne. To była nie tylko kwestia decyzji ekonomicznych, ale również wyobrażenia o tym, kim jako państwo chcemy być i jakie miejsce chcemy zajmować w świecie.
Reagowały bardzo powoli: zarówno na sygnały nadchodzącego kryzysu, jak i na jego kolejne skutki. Powoli korygowano politykę, powoli wprowadzano szerszą pomoc systemową. Rozbudowane działania związane z robotami publicznymi pojawiły się dopiero po kilku latach.
Długo dominowała tak zwana polityka przetrwania, czyli drastyczne ograniczanie wydatków publicznych: na ochronę zdrowia, szkolnictwo czy administrację. Uzasadniano to przekonaniem, że koniunktura jest jak pory roku. Raz mamy zimę, raz lato; teraz jest źle, ale później będzie lepiej. Takie porównania można było przeczytać w "Gazecie Polskiej", bliskiej ówczesnym rządzącym. Wystarczyło więc maksymalnie ograniczyć wydatki i przeczekać.
Łatwo krytykować ten sposób myślenia. Zresztą przekonanie, że kryzys trzeba przede wszystkim przetrwać, spotykamy do dziś, nie tylko w Polsce. Jednocześnie powinniśmy pamiętać, w jak bezprecedensowym położeniu znajdowało się wtedy nasze państwo.
To, że Polska dopiero od dekady była niepodległa. Można powiedzieć: dziesięć lat powinno wystarczyć na stworzenie administracji czy systemów wsparcia. Tyle że ten czas trzeba było poświęcić na połączenie w całość trzech różnych porządków po zaborach: systemów prawnych, bankowych i gospodarczych, ale też całkiem fizycznej infrastruktury – dróg, torów, szlaków komunikacyjnych i transportowych.
Wcześniej te obszary często nie były ze sobą bezpośrednio powiązane. Dodatkowo wojna zniszczyła istniejącą infrastrukturę i zerwała relacje handlowe. Trzeba było odbudowywać import, eksport, połączenia gospodarcze i administrację. Państwo próbowało stanąć na nogi po gigantycznym chaosie.
Chęć nadrobienia straconych lat prowadziła do kontrowersyjnych decyzji: zapatrzenia w Stany Zjednoczone czy silnego stawiania na eksport, co później w kryzysie nam zaszkodziło. Powiedziałabym, że robiono zbyt mało, a zarazem bardzo wiele, jeśli uwzględnić warunki, w których znalazła się Polska.
Na pewno wyglądałby inaczej. Jesteśmy państwem znacznie mocniej osadzonym w relacjach międzynarodowych, choćby przez członkostwo w Unii Europejskiej. Mamy też infrastrukturę przemysłową, która rozwija się od wielu dekad, jednolitą administrację i funkcjonujący system prawny. Możemy narzekać na tempo jego działania, ale on istnieje.
Mamy również od dawna działającą własną walutę. Na początku wielkiego kryzysu złoty funkcjonował dopiero od kilku lat, a jego wprowadzenie wiązało się z poważnymi zmianami gospodarczymi. Dziś istnieją systemy ochrony zdrowia i pomocy społecznej, na których można oprzeć reakcję państwa.
To zasadnicza różnica. Kiedy zastanawiamy się nad latami trzydziestymi, nie wystarczy pytać o ekonomiczne przyczyny załamania. Trzeba także zobaczyć, jak zmieniało się codzienne życie i na jakie wsparcie mógł liczyć przeciętny człowiek. Wówczas to wsparcie było znacznie mniej rozbudowane.
To jeden z najciekawszych problemów, które opisywałam. O kondycji psychicznej osób dotkniętych bezrobociem podczas wielkiego kryzysu wiemy stosunkowo dużo. Instytut Gospodarstwa Społecznego prowadził szeroko zakrojone badania zarówno ich warunków materialnych, jak i samopoczucia.
Warto od razu zaznaczyć, że podział na ludzi pracujących i bezrobotnych nie był tak oczywisty, jak mogłoby się wydawać. Wiele osób nie traciło zatrudnienia całkowicie, lecz stopniowo traciło możliwość utrzymania się z pracy.
Badaczki i badacze, między innymi Halina Krahelska, zwracali uwagę na szczególne znaczenie zawodu dla tożsamości ludzi z klasy robotniczej i miejskiego proletariatu. Szewc, cukiernik, cieśla czy tokarz nie tylko wykonywał określone czynności. Był kimś, kto przez lata uczył się fachu i wiązał z nim swoje miejsce w świecie. Podobne przywiązanie widoczne było wśród robotników fabrycznych.
Kiedy tracili możliwość wykonywania zawodu, przeżywali nie tylko porażkę, ale wręcz rozpad tożsamości. Jeśli przez trzydzieści lat byłem tokarzem, a teraz fabryka jest zamknięta i nie mogę już nim być, to kim jestem?
Kiedy zaczynałam badania, miałam pewne założenie, które wydawało mi się zdroworozsądkowe. Skoro trwa kryzys, ludzie są masowo zwalniani, a pracodawcy wykorzystują słabość prawa pracy i instytucji, to pracownicy będą się organizować i strajkować. Rosnąca desperacja powinna przecież prowadzić do protestu.
Oczywiście podczas wielkiego kryzysu odbywały się wielkie strajki i marsze bezrobotnych. Jednak ogólna liczba strajków, odnotowywana przez inspekcję pracy, nie rosła tak gwałtownie, jak można byłoby oczekiwać.
Ludzie bali się protestować. Widzieli, jak zła jest sytuacja, i tak bardzo obawiali się utraty zatrudnienia, że nie czuli się bezpiecznie nawet wtedy, gdy chcieli tylko skrytykować istniejące warunki.
Pracodawcy ten lęk wykorzystywali. Istotnym sygnałem osłabienia pozycji pracownika jest też moment, w którym państwo zaczyna wspierać nadmierną elastyczność zatrudnienia. Tak działo się na początku kryzysu, choć później ten kurs się zmieniał.
Właściciele przedsiębiorstw zabiegali o przepisy chroniące przede wszystkim ich interesy. Mieli pieniądze, wpływy i kontakty polityczne, a więc środki pozwalające oddziaływać na ustawodawstwo. Nie był to równy układ sił.
Między innymi dzielenie pracy na drobne części. Sześciodniowy tydzień pracy można było rozdzielić między kilka osób. Ktoś dostawał zatrudnienie na jeden czy dwa dni w tygodniu i tylko za te dni otrzymywał wynagrodzenie.
Dlatego wolę mówić o osobach dotkniętych kryzysem, a nie wyłącznie o bezrobotnych. Bardzo wielu ludzi formalnie miało pracę, ale w wymiarze, który nie pozwalał im się utrzymać.
Zakłady ograniczały produkcję, więc potrzebowały mniej pracy, a jednocześnie chciały zachować możliwość funkcjonowania. Władze z kolei nie chciały dopuścić do ogromnego wzrostu formalnego bezrobocia. Człowiek z niewielkim ułamkiem etatu nie był jednak w pełni bezrobotny, co utrudniało mu dostęp do pomocy przewidzianej dla tej grupy: zapomóg czy wsparcia dla rodziny.
Do tego dochodziły inne praktyki: ograniczanie możliwości korzystania z urlopów, problemy z należnymi świadczeniami, wydłużanie pracy i niewypłacanie wynagrodzenia za nadgodziny. Zamiast pieniędzy pracownicy mogli otrzymywać produkty fabryki, na przykład materiał z zakładu włókienniczego. Wiele z tych sposobów przerzucania kosztów na zatrudnionych znamy również dzisiaj.
Najwięksi przedsiębiorcy, między innymi związani z przedwojennym Lewiatanem, domagali się też likwidacji podatku dochodowego oraz ograniczenia lub zniesienia obciążeń związanych z ubezpieczeniami społecznymi. Miała to być odpowiedź na kryzys. Pracodawcom z pewnością by się opłacała.
Pozycja klasowa determinuje bardzo wiele: możliwości życiowe, szanse awansu, a także sposób patrzenia na świat. Powiedziałabym więc, że wtedy była to kwestia klasowa i nadal nią jest.
Pojawiały się próby przekwalifikowania pracowników, ale nie wszyscy byli nimi zainteresowani z powodu przywiązania do zawodu. Nie każdy miał też wykształcenie i doświadczenia sprzyjające elastyczności.
Nie chodzi o możliwości intelektualne. Chodzi o to, czy wcześniejsze życie przygotowało człowieka do zmiany i czy ma warunki, aby ją przeprowadzić. Jeśli całą energię poświęca na zdobycie pieniędzy na jedzenie i czynsz, trudno oczekiwać od niego niezwykłej kreatywności. Zwłaszcza w sytuacji ogromnego stresu i ograniczonych możliwości działania.
Zapominamy, że nie każdy może dostać kredyt albo znaleźć inne zatrudnienie. I nie zawsze dlatego, że mu się nie chce lub brakuje mu odwagi. Przeszkodą bywają materialne warunki życia, dotychczasowe doświadczenia i wykształcenie. Sama deklaracja, że trzeba być elastycznym, ich nie zmienia.
Ten mechanizm widać również w myśleniu o pomocy społecznej. Samo określenie "państwo opiekuńcze" powinno być neutralne, a dla części osób brzmi niemal jak obelga.
Wielki kryzys przypadł na czas ważnej zmiany. Główny ciężar pomocy zaczynały brać na siebie instytucje państwowe: Fundusz Bezrobocia, później Fundusz Pracy, struktury opieki społecznej. Wcześniej pomoc kojarzono przede wszystkim z działalnością dobroczynną organizacji religijnych i zamożnych osób prywatnych.
Instytucje się zmieniały, ale myślenie za nimi nie nadążało. Nadal traktowano ludzi zgłaszających się po wsparcie tak, jakby prosili o jałmużnę. Dobroczynność opiera się przecież na dobrowolności: ktoś może okazać szczodrość, ale nie musi. Pomoc systemowa powinna działać na innych zasadach.
Tymczasem w pamiętnikach bezrobotnych znajdujemy relacje o urzędnikach, którzy odpowiadali w duchu: wszyscy mamy kryzys, pieniędzy nie ma, musicie sobie radzić. Znów przerzucano odpowiedzialność na człowieka znajdującego się w najtrudniejszym położeniu.
Kiedy patrzymy na lata trzydzieste, doskonale widzimy, że był to kryzys ogólnoświatowy, wywołany procesami zachodzącymi na poziomie banków czy przepływów kapitału – abstrakcyjnymi z punktu widzenia większości ludzi. Stanowił zewnętrzną, niezależną od jednostki przyczynę utraty pracy, pieniędzy czy mieszkania.
A jednak ludzie często odruchowo uznawali, że winna jest jednostka: niezaradna, niewystarczająco przedsiębiorcza. Ten odruch powraca w kolejnych kryzysach: skoro ja sobie radzę, inni też powinni. Tylko dlaczego oczekujemy, że pojedynczy człowiek sam poradzi sobie z sytuacją na rynku pracy czy dostępnością mieszkań, jeśli źródło problemu pozostaje poza jego kontrolą?
Trochę tak. W międzywojniu bardzo silny był kompleks kraju, który musi nadganiać. Nie było go na mapie przez ponad sto lat, więc teraz powinien udowodnić, że jest samodzielny, niezależny, nowoczesny i zdolny do wielkiego sukcesu gospodarczego. Ameryka była snem pokazującym, że to możliwe. Mam poczucie, że pewne elementy tego myślenia powtarzają się do dziś.
Ale przecież nawet w Stanach Zjednoczonych ważną odpowiedzią na wielki kryzys stał się rozbudowany program robót publicznych. W Polsce również uruchamiano takie działania za pośrednictwem Funduszu Pracy. Później dodatkowego impulsu dostarczyła budowa Centralnego Okręgu Przemysłowego, związana z działalnością Eugeniusza Kwiatkowskiego.
Widać tu zderzenie wyobrażeń o indywidualnej sprawczości z rzeczywistością. Odpowiedzią na kryzys okazała się pomoc państwowa na dużą skalę. Systemowych problemów nie rozwiązuje się wyłącznie sumą osobistych wysiłków.
Nieprzypadkowo wybrałam właśnie ten cytat. Pochodzi z reportażu Wandy Melcer o poradni świadomego macierzyństwa. Jedna z bohaterek mówi w ten sposób o swoim mężu.
Podczas wielkich kryzysów – wojennych, politycznych czy gospodarczych – dochodzi do gwałtownych przetasowań w tradycyjnej rodzinie. Kobiety zyskują wtedy nowe obszary sprawczości. W czasie wojny wiąże się to często z wyjazdem mężczyzn na front i przejmowaniem ich zadań. W kryzysie gospodarczym lat trzydziestych zadziałał inny mechanizm: w części zakładów to kobietom łatwiej było utrzymać zatrudnienie.
Kobiety miały już prawa wyborcze i coraz szerszy dostęp do wykształcenia oraz zawodów. Były posłankami, lekarkami czy policjantkami. Oczywiście robotnice i chłopki pracowały od dawna — w ich przypadku nie była to żadna nowość.
Obecność na rynku pracy nie oznaczała jednak równych warunków. Kobiety zarabiały znacznie mniej niż mężczyźni, niekiedy o trzydzieści do pięćdziesięciu procent na podobnych stanowiskach w zakładach produkcyjnych. Kiedy pracodawca ograniczał zatrudnienie, kalkulował: najpierw zwolni najdroższych pracowników, czyli często właśnie mężczyzn.
Tak. Kobietom łatwiej było zachować pracę właśnie dlatego, że były tańszymi pracownicami. Zdarzały się też propozycje: może pani zostać, ale obniżymy pensję. Dla zdesperowanej rodziny nawet taki dochód był niezwykle ważny.
Podobnie wyglądała sytuacja pracowników młodocianych, którym również płacono mniej. Pracodawcy chętnie pozostawiali więc na stanowiskach kobiety i młodsze osoby. Później próbowano ograniczać te praktyki przepisami dotyczącymi ich zatrudnienia.
Ogromną zmianę. W patriarchalnym społeczeństwie to mężczyzna miał utrzymywać rodzinę. Utrata pracy naruszała jego pozycję w domu i poczucie własnej przydatności. Szczególnie w tradycyjnych środowiskach robotniczych trudno było to pogodzić z wyobrażeniem o sobie.
Przecież człowiek nie odpowiadał za zamknięcie fabryki ani światową koniunkturę. A jednak brak pracy głęboko podważał jego poczucie zaradności. Dotyczyło to nie tylko robotników, lecz również mężczyzn z miejskiej inteligencji.
Wielu mężczyzn z klas niższych nie miało poza pracą innych zajęć organizujących życie. Nie chodzi o zarzut braku zainteresowań: wcześniej zwyczajnie nie mieli czasu na hobby czy rozrywki intelektualne. Po utracie pracy pozostawała pustka. Nie wiedzieli, czym wypełnić dzień.
Zdarzało się nadużywanie alkoholu, na który wydawano ostatnie pieniądze. Badacze opisywali także przemoc domową, agresję, wycofanie czy depresję mężczyzn. Przyglądali się również temu, jak nowa sytuacja wpływała na kobiety.
Jedno i drugie, zależnie od osoby. Część kobiet w tej bardzo trudnej sytuacji czuła się paradoksalnie wyzwolona. Zyskiwały pewność siebie, poczucie sprawczości i przekonanie, że są w stanie uratować rodzinę: męża, dzieci. To miało dla nich ogromną wartość.
Inne wcale nie chciały brać na siebie całej odpowiedzialności. Ich zatrudnienie także było niepewne. Nie istniała żadna gwarancja, że zachowają pracę. Świadomość, że od tak kruchego źródła dochodu zależy los wszystkich domowników, stanowiła potężne obciążenie psychiczne.
Był to więc moment przekształcania tradycyjnych ról, ale zmiana odbywała się w bólu. Wkrótce potem przyszła druga wojna światowa, czyli kolejny kryzys, który ponownie przeorganizował pracę kobiet i mężczyzn oraz ich miejsce w rodzinie.
Od wielu lat toczą się dyskusje, które można sprowadzić do pytania, czy i jak uznać pracę opiekuńczą oraz domową za pracę zasługującą na formalne zabezpieczenie. Pojawiają się pomysły świadczeń emerytalnych dla matek czy wynagradzania kobiet, które nie są zatrudnione zawodowo, ale zajmują się dziećmi i prowadzeniem domu.
Te propozycje przybierają różne formy, często jednak pozostają mgliste i wywołują silny sprzeciw. Słyszymy pytania: dlaczego kobieta, która przez dwadzieścia lat organizowała życie domowe i wychowywała dzieci, miałaby otrzymywać z tego tytułu emeryturę? Dlaczego miałaby pobierać świadczenie za opiekę?
Nawet spory o 800 plus można odczytywać w tym kontekście: jako spory o to, czy obowiązki związane z wychowaniem dzieci zasługują na materialne wsparcie. Najbardziej bezpośrednio widać ten problem w dyskusji o zabezpieczeniu emerytalnym za lata pracy w domu.
Siła negatywnych reakcji pokazuje, że nadal nie traktujemy tej pracy jako pełnowartościowej. Uważamy ją za coś domyślnego: kobieta po prostu powinna się nią zająć. Przypisujemy jej przy tym niską wartość społeczną, choć jest niezbędna.
Wtedy, kiedy przestaje być wykonywana w sposób, który uznawaliśmy za oczywisty. Już doświadczamy kryzysu opieki nad osobami starszymi, dziećmi czy osobami z niepełnosprawnościami. Tradycyjnie zakładano, że jakaś kobieta w rodzinie zajmie się starzejącymi się rodzicami albo teściami, wychowa dzieci, będzie wspierać bliskiego wymagającego stałej pomocy.
Kiedy ten układ przestaje działać, okazuje się, jak wielka luka powstaje w systemie opieki. Wtedy nagle dostrzegamy, że praca domowa jest konieczna i powinna być chroniona, doceniana oraz wspierana finansowo, także przez zabezpieczenie społeczne i emerytalne.
To wciąż nierozwiązany problem. Zdumiewające, jak długo potrafimy go odkładać, skoro mamy tyle doświadczeń pokazujących jego wagę.
Tak, choćby w odniesieniu do pracy nauczycieli. Kiedy szkoły na wiele miesięcy przeniosły się do internetu, duża część codziennej odpowiedzialności za naukę dzieci spadła na rodziców. Nagle rozległy się głosy, że nauczyciele, szczególnie wczesnoszkolni, wykonują pracę niezbędną, trudną i bardzo obciążającą, której większość z nas nie potrafiłaby podjąć.
Wiele osób przekonało się o tym na własnej skórze. A potem to uznanie osłabło i powróciły pretensje, że nauczyciele chcą podwyżek czy zmian warunków zatrudnienia. To frustrujące: mamy zarówno dawne, jak i zupełnie świeże doświadczenia, a nadal nie doceniamy pracy związanej z opieką i edukacją.
Przede wszystkim tę dotyczącą silnych instytucji. Największą wartością nowoczesnego państwa są dobrze funkcjonujące struktury, szczególnie te wspierające obywateli. Polska międzywojenna przekonała się o tym bardzo boleśnie.
Chodzi o sprawną ochronę zdrowia, pomoc społeczną rozdzielaną zgodnie z potrzebami, działające prawo pracy i instytucje, które potrafią dopilnować jego przestrzegania. Podczas kryzysu część tych filarów budowano, inne wzmacniano, kiedy po początkowej panice i zaprzeczaniu stawało się jasne, że są niezbędne.
Nie stanowią one gwarancji, że kryzys nigdy nie nadejdzie. Nie wszystko pozostaje pod kontrolą jednego państwa. Polska nie wywołała przecież wielkiego kryzysu; globalnych procesów nie da się zatrzymać decyzją jednego rządu.
Państwo może natomiast przygotować się na ich skutki. Zadbać, aby załamaniu gospodarczemu nie towarzyszyła całkowita zapaść społeczna. To jest przestrzeń jego odpowiedzialności.
Nie. Historia pokazuje, że niemal zawsze jesteśmy tuż po jakimś kryzysie, w jego trakcie albo przed następnym. Kryzysy gospodarcze, polityczne, zdrowotne czy wojenne zdarzają się i będą się zdarzać. Dostrzeganie tego jest raczej realistyczne niż pesymistyczne.
W pewnym ograniczonym sensie dziennikarze porównujący koniunkturę do pór roku zauważali więc coś prawdziwego. Problem zaczynał się wtedy, gdy z tej obserwacji wyciągano wniosek, że wystarczy bezczynnie przeczekać.
Praca historyczki uczy jednak również pewnego stoicyzmu. Z kryzysów potrafiliśmy się podnosić. Co więcej – i to zabrzmi już bardzo optymistycznie – Polska wyszła z wielkiego kryzysu ze wzmocnionymi instytucjami ochrony zdrowia i pomocy społecznej oraz inspekcją pracy dysponującą istotnymi uprawnieniami.
Rozwijano opiekę nad sierotami, system rodzin zastępczych i działania związane ze szczepieniami. W bardzo trudnych warunkach powstawały rozwiązania, które później służyły społeczeństwu. To także część doświadczenia kryzysu, o której warto pamiętać.
Alicja Urbanik-Kopeć. Kulturoznawczyni, anglistka, doktorka nauk humanistycznych i adiunktka w Instytucie Historii Nauki im. Ludwika i Aleksandra Birkenmajerów PAN. Bada kulturę XIX wieku, emancypację kobiet oraz edukację grup wykluczonych. Autorka książek "Anioł w domu, mrówka w fabryce", "Instrukcja nadużycia", "Chodzić i uśmiechać się wolno każdemu" i "Matrymonium. O małżeństwie nieromantycznym". Laureatka Nagrody Klio za "Anioła w domu, mrówkę w fabryce". Jej książka "Mój już osiem miesięcy nie robi. Wielki kryzys lat 30. w Polsce" ukazuje się nakładem wydawnictwa Czarne 21 października 2026 roku.