Kiedyś telefon w GTA dzwonił w budce. Podchodziło się, odbierało zlecenie i ruszało ukraść komuś samochód albo zrobić coś jeszcze mniej uprzejmego. Dzisiaj telefon nosimy przy sobie zarówno na co dzień, jak i w grze. Można przez niego zamówić pojazd, kupić nieruchomość, zarządzać interesami. W tej drobnej zmianie mieści się spory kawałek naszej biografii. Urządzenie służące do rozmowy stało się podręcznym bankiem, sklepem i narzędziem pracy. Nawet przestępca w Los Santos, wzorowanym na Los Angeles mieście z serii GTA, sprawdza listę obowiązków na ekranie.

Pamiętamy jeszcze GTA oglądane z góry, z ludźmi wielkości kilku pikseli. Potem był pierwszy spacer po trójwymiarowym Liberty City i zdumienie, że można po prostu wsiąść do auta, włączyć radio, odpuścić misję. Od premiery GTA V we wrześniu 2013 roku minęło już trzynaście lat. Ktoś, kto wówczas chodził do podstawówki, dziś może mieć własne dziecko i ratę kredytu. Przy tak długim oczekiwaniu łatwo ugrzęznąć we wspomnieniach. Mnie ciekawi również to, jak kolejne odsłony serii zmieniały wyobrażenia o wolności i sukcesie, z którymi zasiadaliśmy do grania.

Amerykę poznawaliśmy tu za pośrednictwem kina, muzyki i wyobraźni brytyjskich twórców. Zanim wielu z nas zobaczyło na żywo Miami, wiedzieliśmy już z filmów, jak powinien się ubierać tamtejszy handlarz kokainą.

Wolność z widokiem na dach

Pierwsze GTA powstało w szkockim DMA Design w 1997 roku. Internet dopiero się upowszechniał, komputery trafiały do kolejnych domów, a w Wielkiej Brytanii zwycięstwo Tony’ego Blaira podsycało nadzieje na zmianę. Popkultura zdążyła już dobrze zarobić na buncie. Gangsta rap, brutalne kino i teledyski sprzedawały możliwość choćby chwilowego utożsamienia się z kimś, kto lekceważy prawo oraz dobre obyczaje. W Polsce te obrazy trafiały na doświadczenie transformacji. Po latach niedoborów przybywało sklepów i importowanych towarów, a własny interes uchodził za drogę do niezależności. Obok ludzi korzystających z nowych możliwości żyli ci, którzy tracili pracę w przekształcanych zakładach albo dopiero próbowali znaleźć dla siebie miejsce. Swoboda konsumenta przychodziła szybciej niż poczucie bezpieczeństwa. Na tym tle GTA proponowało bezczelny skrót do świata posiadania. Wystarczyło wyciągnąć kierowcę z samochodu, żeby odjechać autem, na które poza grą trzeba byłoby długo odkładać.

Za kierownicą można było od razu porzucić wyznaczone zadanie i skręcić w nieznaną ulicę. Każde skrzyżowanie dawało okazję do zmiany planu. Sprawdzaliśmy, dokąd da się dojechać, jak zareaguje policja i ile zamieszania zdołamy wywołać, zanim trzeba będzie zacząć od nowa. Przyjemność brała się także z samodzielnego odkrywania miasta. Kto widział w tej zabawie wyłącznie chęć rozjeżdżania wirtualnych przechodniów, przeoczał sporą część tego doświadczenia.

GTA 1 z 1997 roku.

Oburzenie wokół gry zostało przy tym bardzo sprawnie obsłużone. David Kushner opisuje w „Jacked”, jak wydawca zatrudnił specjalistę od PR, Maxa Clifforda, który pomagał rozniecać kontrowersje jeszcze przed premierą. Protest polityka mógł działać jak reklama, a moralna nagana podnosiła atrakcyjność produktu. Dziś podobnie zarabia się na rozgłosie, podsycając internetowe awantury. Wówczas do ich nakręcenia potrzebni byli jeszcze pośrednicy z tabloidów i parlamentu. Powołany później Rockstar korzystał z tej lekcji przez kolejne lata.

GTA 2 z 1999 roku dodało do tego wyraźniejszą grę interesów. Świadczenie przysług jednemu gangowi psuło relacje z drugim, a bohater sprzedawał umiejętności tam, gdzie akurat mu się opłacało. Dziś ten układ może kojarzyć się z pracą kierowców i kurierów przyjmujących przez aplikacje kolejne zlecenia. W obu przypadkach samodzielność polega w dużej mierze na wybieraniu spośród ofert przygotowanych przez kogoś innego. Gdy wynagrodzenie zależy od wykonanych zadań, przerwa oznacza też przerwę w zarabianiu. Liczy się reputacja, bo od niej może zależeć dostęp do następnych zleceń. W GTA 2 widzieliśmy ją jako wskaźnik szacunku gangu; w pracy platformowej oceny i historia aktywności wpływają na możliwości zarobku. Z dzisiejszej perspektywy łatwo dostrzec w tej mechanice znajome napięcie między swobodą wyboru a zależnością od kolejnego zleceniodawcy.

Ameryka z kasety VHS

GTA III ukazało się 22 października 2001 roku, kilka tygodni po zamachach na World Trade Center. Twórcy kończyli opowieść o przestępczym życiu w mieście wzorowanym na Nowym Jorku, kiedy zamachy zmusiły ich do ponownego przyjrzenia się gotowemu materiałowi. Jak wyjaśnił później Rockstar, usunięto misję zawierającą odniesienie do terrorystów oraz zmieniono niektóre dialogi i szczegóły oprawy. Na rynek amerykański przygotowano też inną okładkę, uznając wcześniejszą ilustrację za zbyt drastyczną w nowych okolicznościach. Skandal, który przy pierwszym GTA pomagał przyciągać uwagę, wymagał teraz znacznie ostrożniejszego wyczucia.

Gracze zapamiętali przede wszystkim moment zejścia na poziom ulicy. Budynki zasłaniały horyzont, mosty prowadziły do kolejnych dzielnic, zakręt pozwalał zgubić pościg. Miasto miało skalę mierzoną czasem przejazdu i pamięcią o miejscu, w którym ostatnio rozbiło się samochód. „Chłopcy z ferajny” pozwalali podziwiać mechanikę przestępczego awansu; w GTA III podobna kariera wymagała jeszcze znalezienia auta i dotarcia na czas. Można było też zostać na parkingu, bo w radiu właśnie leciało coś dobrego. Siła tej odsłony brała się z połączenia gangsterskiego widowiska ze swobodą wymyślania sobie zajęć. Fabuła czekała, gdy gracz urządzał własny pościg albo próbował dostać się w upatrzone miejsce. Brian Hastings z Insomniac wspominał po latach, że właśnie ta możliwość samodzielnego tworzenia zabawy wpłynęła na jego myślenie o eksploracji w "Ratchet & Clank". Dla wielu osób GTA III stało się punktem odniesienia przy ocenianiu kolejnych otwartych światów. Pytaliśmy już nie tylko o rozmiar mapy, ale też o to, co można na niej zrobić po zignorowaniu polecenia gry.

Wydane w 2002 roku "Vice City" przeniosło akcję do 1986 roku. Początek XXI wieku oglądał swoje marzenia przez podkolorowaną przeszłość, ułożoną z "Człowieka z blizną", "Policjantów z Miami", radiowych przebojów i reklam luksusu. Tommy Vercetti gromadził nieruchomości, przejmował interesy i urządzał się w scenerii doskonale znanej widzom kina gangsterskiego. Jego willa przywoływała posiadłość Tony’ego Montany. Pod filmowym rozmachem kryła się całkiem przyziemna satysfakcja z posiadania coraz większej części miasta.

Ian Bogost i Dan Klainbaum, pisząc o miejscach w GTA w tomie pod redakcją Nate’a Garreltsa, zwracali uwagę na tę medialną geografię. Rozpoznajemy miasto, ponieważ nauczyły nas je rozpoznawać filmy i seriale. "Vice City" pozwalało poruszać się po tak zapamiętanym Miami i dopisywać do cudzych obrazów własne wspomnienia. Z konkretną piosenką kojarzył się już nasz przejazd nadmorską drogą, z zakrętem – nieudany pościg. Te skojarzenia przetrwały lepiej niż ówczesna grafika. Dzisiejsze powroty do "Vice City" łączą więc nostalgię za latami 80. z pamięcią o tym, kiedy sami w nie graliśmy.

"San Andreas" z 2004 roku cofnęło się do 1992. Carl Johnson wracał na pogrzeb matki, a kontakt z policją od razu przypominał mu, kto może decydować o jego losie. Gangsterski awans wyrastał teraz z opowieści o dzielnicy, rodzinie, rasizmie i porzuceniu. Słychać było hip-hop; w obrazach i relacjach pobrzmiewały echa kina takiego jak "Chłopaki z sąsiedztwa". Jednocześnie gracz mógł ćwiczyć na siłowni, zmieniać fryzurę i ubrania, kształtować ciało CJ-a. W otoczeniu, na które bohater miał tak niewielki wpływ, własny wygląd stawał się kolejnym obszarem działania. Można było przejąć dzielnicę, a potem zająć się bicepsem.

Możliwość grania czarnoskórym bohaterem sąsiadowała przy tym z całym magazynem stereotypów o czarnej przestępczości. Ben DeVane i Kurt Squire przyjrzeli się temu, rozmawiając z dwunastoma młodymi graczami. Jedni wyraźnie dostrzegali stereotypy, inni odnosili obraz policji i nierówności do własnego otoczenia. To, jak uczestnicy tego niewielkiego badania odczytywali grę, zależało także od ich wieku i doświadczeń społecznych.

Kto zarabia na skandalu

W 2005 roku dyskusję o "San Andreas" zdominowała modyfikacja "Hot Coffee". Odblokowywała ona interaktywne sceny seksu, których kod znajdował się na sprzedawanych płytach, choć podczas zwykłej rozgrywki pozostawały niedostępne. Gracze odkryli więc ukrytą część produktu, który wcześniej uzyskał kategorię Mature, przeznaczoną w USA dla osób od 17. roku życia. Zmiana oznaczenia na Adults Only, czyli 18+, doprowadziła do wycofywania gry z dużych sklepów. Aphra Kerr opisywała ten konflikt jako spór o produkt kultury rozpięty między globalnym zasięgiem a lokalnymi normami. Europejskie instytucje klasyfikacyjne reagowały inaczej niż amerykańskie; w Australii problemem był również ówczesny brak odpowiedniej kategorii dla dorosłych graczy. O losie gry rozstrzygały regulaminy sprzedawców i decyzje instytucji ustalających, komu wolno ją oferować.

Był to jeszcze czas sprzed dominacji smartfonów i mediów społecznościowych w dzisiejszej postaci. Łatwiej wyobrażano sobie kontrolę nad zawartością konkretnego produktu kupowanego w sklepie. Dziś obrazy krążą między serwisami, pojawiają się w rekomendacjach i docierają do odbiorcy także wtedy, gdy ich nie szukał. Seksualne prowokacje służą zdobywaniu uwagi, a spory o granice widzialności toczą się również wokół moderacji oraz działania algorytmów. Do dawnych obaw przed przemocą i seksem doszły pytania o mikropłatności, abonamenty i projektowanie rozrywki tak, żeby użytkownik regularnie wracał. Ostrzeżenie o nagości da się zmieścić na pudełku. Znacznie trudniej krótko opisać grę, która zachęca do codziennego wykonywania podobnych zadań, by zarobić na następny pojazd. Po pracy siadamy przed ekranem i znów realizujemy plan zarobkowy, tym razem w wirtualnym mieście.

Wiele celnych obserwacji rozbrzmiewało tymczasem w samochodowym radiu. Marc A. Ouellette, analizując "San Andreas", przypominał reklamy wystąpień motywacyjnych i antyimigranckie komunikaty, w których rozpoznawał późniejszy język amerykańskiego prawicowego populizmu. GTA wychwytywało obecne już w kulturze resentymenty i podkręcało ich głośność. Jadąc wykonać kolejne zlecenie, można było słuchać pochwał samodzielności połączonych z pogardą dla tych, którym się nie powiodło.

Przyjezdny i właściciel basenu

W GTA IV z 2008 roku opowieść o sukcesie wyraźnie straciła dawny blask. Niko Bellic przybywał do Liberty City z doświadczeniem wojny na Bałkanach i nadzieją na odcięcie się od przeszłości. Kuzyn Roman wcześniej kusił go opowieściami o dostatnim życiu w Ameryce. Na miejscu Niko odkrywał jego długi i spotykał kolejne osoby gotowe zapłacić za przemoc. Roman bardzo chciał uchodzić za człowieka sukcesu, więc z relacji o swoim życiu usuwał wszystko, co psuło ten obraz. Dzisiaj podobny zabieg znamy z mediów społecznościowych. Zdjęcie z drogiej restauracji czy hotelowego basenu pokazuje chwilę, którą łatwo uznać za reprezentatywną dla całej czyjejś codzienności. Poza kadrem zostają rachunki, niepewność zatrudnienia i pytanie, na ile naprawdę kogoś na ten styl życia stać. Roman budował taką opowieść bez pomocy Instagrama. Dopiero przyjazd kuzyna zmusił go do wpuszczenia odbiorcy za kulisy.

Gra ukazała się w kwietniu, przed wrześniowym upadkiem Lehman Brothers. Jej opowieść o zużyciu się obietnicy społecznego awansu zabrzmiała w kolejnych miesiącach wyjątkowo gorzko. Niko miał umiejętności potrzebne miastu, tyle że miasto płaciło mu za rzeczy niszczące szansę na zwyczajne życie. Przybysze z naszej części Europy mogli rozpoznać pęknięcie między mitami na temat Zachodu a miejscem przydzielanym człowiekowi po przyjeździe. Zarobione pieniądze poprawiały sytuację materialną, lecz każde zlecenie wikłało bohatera w nowe zależności i przysparzało mu wrogów. Do tego dochodziło jego własne pragnienie rozliczenia się z przeszłością. Niko coraz skuteczniej zarabiał na przemocy, od której chciał się uwolnić; kolejne wypłaty nie usuwały jej z jego życia.

Pięć lat później GTA V pozwoliło obejrzeć tę samą obietnicę z trzech stron. Franklin chciał wydostać się z biedniejszej części Los Santos. Michael miał już dom, basen i środki na terapię, a mimo to życie w zamożnej rodzinie doprowadzało go do rozpaczy. Trevor wnosił do wspólnego interesu niekontrolowaną brutalność, która podważała pozory profesjonalizmu całej grupy. Przełączanie się między bohaterami pozwalało przeskakiwać między odmiennymi pozycjami społecznymi, zanim cała trójka spotykała się przy kolejnym napadzie. Współpraca przypominała też Michaelowi, skąd wzięła się jego wygodna codzienność i kogo chciał z niej wymazać.

John Wills analizował GTA V jako satyrę na amerykański sen rozpisaną na miasto, bohaterów i misje. Dobrym przykładem są zlecenia związane z giełdą, przy których przemoc służy zmianie kursów akcji i pomnożeniu inwestycji. Gracz może zobaczyć bezpośredni związek między cudzą śmiercią a wzrostem wartości własnego portfela. Z kolei Lifeinvader, parodia serwisu społecznościowego, już nazwą sugeruje wtargnięcie w życie użytkownika. Dowcip z 2013 roku nabrał dodatkowej cierpkości, odkąd lepiej rozumiemy skalę gromadzenia danych przez platformy.

Z czasem widać również, jak łatwo ta satyra usprawiedliwia bierność gracza. Skoro instytucje są skorumpowane, a próby zmiany przedstawia się jako naiwne, można uznać, że najrozsądniej zadbać o własny zarobek. Gra daje satysfakcję z przejrzenia reguł świata, po czym zachęca do dalszego bogacenia się. Wyśmiewamy kult majątku i nadal wybieramy kolejne rzeczy do kupienia. Rockstar od dawna rozwijał tę sprzeczność, aż stała się ona częścią jego własnego modelu biznesowego.

Jeszcze jedna dostawa przed snem

Uruchomione w październiku 2013 roku GTA Online to sieciowy tryb rozgrywki oparty na GTA V, w którym tworzymy własną postać i spotykamy innych graczy. Z czasem rozrósł się dzięki kolejnym aktualizacjom w usługę na lata. Można tu urządzać wyścigi, wspólnie planować napady albo błąkać się po mieście ze znajomymi. Towarzyszy temu rozbudowana gospodarka zarabiania i wydawania. Nieruchomości, pojazdy i interesy wymagają wirtualnych pieniędzy, które zdobywa się podczas gry lub dokupuje za prawdziwą walutę za pośrednictwem Shark Cards. Do tego dochodzi opcjonalne członkostwo GTA+ z własnymi korzyściami. Kupno gry otwiera więc dostęp do świata, w którym wydawca będzie miał nam jeszcze wiele do sprzedania.

Samochód staje się tu kolekcjonerską zdobyczą i komunikatem wysyłanym innym graczom. Pojazd, który dawniej można było zabrać z ulicy i porzucić za rogiem, w sieciowym świecie potrafi świadczyć o czasie poświęconym na grę albo wydanych pieniądzach. Łatwo zapragnąć właśnie tego modelu, którym przed chwilą pochwalił się znajomy.

Simon Murphy, analizując ekonomię GTA V i Online, opisywał związek konsumpcji z ironicznym dystansem. Możemy doskonale wiedzieć, że ktoś sprzedaje nam status, śmiać się z jego chwytów i nadal chcieć kupować. Świadomość działania reklamy niewiele tu zmienia, skoro samo posiadanie sprawia przyjemność. Kolejne zlecenie zaczynamy przeliczać na kwotę, której jeszcze brakuje do upragnionego pojazdu. Gdy powtarzanie czynności nuży, zakup waluty oferuje skrót. Wydawca zarabia także na tym, że wolelibyśmy oszczędzić sobie czasu potrzebnego na zdobycie pieniędzy w grze.

Gracze potrafili przy tym urządzić sobie własne życie na obrzeżach przewidzianej rozgrywki. Na serwerach roleplay wcielali się w policjantów, ratowników czy mechaników, ustalali reguły zachowania i budowali wieloodcinkowe historie. W świecie słynącym z bezkarnego chaosu dobrowolnie przyjmowali obowiązki oraz konsekwencje. Takie odgrywanie ról dobrze współgra z praktykami kreowania siebie w mediach społecznościowych. Wybiera się wygląd, sposób mówienia i zachowania, dzięki którym inni rozpoznają postać. Później trzeba utrzymać jej wiarygodność, pamiętać o wcześniejszych wydarzeniach i reagować na cudze oczekiwania. Gdy rozgrywka trafia na transmisję, dochodzi publiczność, która śledzi konflikty i przywiązuje się do bohaterów. Wirtualny mechanik może mieć reputację równie starannie pielęgnowaną jak profil zawodowy poza grą. Obok gangsterskiej kariery powstaje więc miejsce na eksperymentowanie z tym, kim chcemy być dla innych.

GTA VI reklamowane w Chinach mimo braku zgody władz
Fot. własne, Rockstar

Vice City w pionowym kadrze

Przed premierą GTA VI wraca pytanie, jaką Amerykę tym razem dostaniemy. Już pierwszy zwiastun, pokazany w 2023 roku, przyniósł wymowną zmianę języka. Obok plaż i neonów pojawiły się kadry przypominające nagrania z telefonów, transmisje i materiały z monitoringu. Ktoś tańczy na dachu jadącego samochodu, aligator wchodzi do sklepu, kolejne osobliwe wydarzenie domaga się widowni. Wiele z tych obrazów ma odpowiedniki w krążących po sieci nagraniach z Florydy. Twórcy mogli czerpać z materiałów, które internauci już wcześniej oglądali jak gotową parodię życia w tym stanie.

"Vice City" odtwarzało Miami zapamiętane z telewizji i kina. Leonida, fikcyjny stan wzorowany na Florydzie, w materiałach promujących szóstą część wygląda jak miejsce, którego mieszkańcy bez przerwy nagrywają siebie nawzajem. Pościg czy bójka mają drugie życie w filmiku zbierającym reakcje. Ten sposób patrzenia dobrze pasuje do historii GTA. Od lat poznajemy serię także przez cudze występy, zmontowane wpadki i transmisje z rozgrywki. Miasto staje się scenerią opowieści przygotowywanych dla kogoś, kto sam nie musi nawet uruchamiać gry.

Zapowiedziana historia Jasona i Lucii daje szansę na bliższe przyjrzenie się temu światu. Według opisu Rockstara nieudany skok wikła oboje w przestępczy spisek obejmujący Leonidę i zmusza ich do polegania na sobie. Interesuje mnie, jak w takiej opowieści wypadnie zaufanie. Dotąd GTA najczęściej pozwalało mierzyć awans wielkością majątku oraz wpływów, a związki z ludźmi komplikowały drogę na szczyt. Para bohaterów może przesunąć uwagę na codzienne negocjowanie wspólnego ryzyka — na to, czyje ambicje realizujemy, kto ponosi koszty i kiedy lojalność staje się ciężarem. Na tle świata zajętego wystawianiem siebie na pokaz taka relacja mogłaby nadać przestępczej karierze bardziej osobisty wymiar. To oczekiwanie wobec gry, której dopiero mamy doświadczyć. Chciałbym móc przeżyć Leonidę także jako miejsce czyjegoś wspólnego życia, ze sprawami trudniejszymi do załatwienia niż zakup większego domu.

Do GTA VI podchodzimy z innym doświadczeniem niż do gry z 1997 roku. Wiemy, jak przyjemnie jest dostać ogromny świat i jak łatwo wypełnić go czynnościami przypominającymi obowiązki. Chciałbym, żeby Rockstar znalazł w tym wszystkim miejsce na zwykłe włóczenie się. Żeby dało się skręcić w boczną ulicę, bo coś przyciągnęło wzrok, zostać na chwilę przy plaży, posłuchać radia. Następne zlecenie mogłoby poczekać. Po latach sprawdzania powiadomień w pracy i poza nią perspektywa wieczoru bez pilnego zadania ma całkiem konkretny urok.