Byłem w mieście, którego władze nie chcą systemu kaucyjnego. Kłamią jak najęci
Antykaucyjny ruch oporu ma swoją europejską stolicę.

Już we wrześniu burmistrz Lizbony Carlos Moedas wezwał portugalski rząd do likwidacji systemu kaucyjnego. W gorącej wodzie kąpany musi być włodarz stolicy i bezlitosny w ocenach, wszak przymus zwracania butelek i puszek, jeśli chce się odzyskać kaucję, wprowadzony został dopiero w kwietniu. Ich system kaucyjny to jeszcze młokos, nawet nasz przy nim wygląda dorodnie, wręcz dojarze, a wyprzedziliśmy Portugalczyków zaledwie o kilka miesięcy.
Moedas najwyraźniej uznał, że zdążył się napatrzeć, swoje zobaczył, przemyślał i stąd takie, a nie inne wnioski. Jest źle, a lepiej nie będzie. Jak mówił, system kaucyjny sprawił, że Lizbona pełna jest patologicznych zachowań. I nie tylko stolica! Ludzie plądrują maszyny z butelkami i grzebią w śmietnikach, byleby zgarnąć nagle cenny i wartościowy surowiec.
Robiąc przy tym niemały raban - kontenery, chroniące przed nieporządkiem, opróżniane są ponoć z zawartości, która z kolei ląduje w okolicach śmietnika. Butelki oraz puszki do worka i w drogę, a bałagan na ziemi.
Było czysto, jest brudno - oto wasz system kaucyjny!
Tak przynajmniej widział to burmistrz Lizbony. Można śmiało założyć, że głosy poparcia dla tego poglądu dałoby się usłyszeć i w polskich miastach. I my mamy Lizbonę w domu - rzekłoby wielu.
Pierwszy raz odwiedziłem Lizbonę tuż przed startem portugalskiego systemu kaucyjnego. Czy było to miasto przesadnie czyste? Z ręką na sercu przyznaję: nie wiem, choć mam wrażenie, że brudno na pewno nie było. Wymijam się od zdecydowanej, konkretnej odpowiedzi nie tylko dlatego, że byłem krótko, a przede wszystkim dlatego, że ani trochę nie zajmowało to mojej uwagi. Trudno bawić się w strażnika czystości, kiedy wokół tyle się dzieje, kiedy wokół jest tak pięknie. Wygodna perspektywa turysty, zawsze jest idealnie. A wady to nie nasza rzecz, nas już tu za moment nie będzie.
Miałem więc liche porównanie, to fakt. Bardzo liche, skoro przez Lizbonę wiosną tylko przemknąłem. I jakby tego było mało, tak samo było i teraz. Znowu Lizbona została jedynie liźnięta, kolejny raz będąc jedynie przystankiem w drodze do Porto. Zdążyła zachwycić, jasne, ale nie mam pojęcia, jak tu się żyje, a moje wyobrażenia mogą być dalekie od rzeczywistości.
Co pozwala podchodzić mi do słów burmistrza Lizbony z pewnym dystansem, wręcz szyderczym uśmieszkiem kogoś, kto uznaje, że druga strona celowo przesadza, podkręca i właśnie została przyłapana na gorącym uczynku? Przede wszystkim opis tego, co miałem zobaczyć. Mowa w końcu była o mieście pełnym patologicznych zachowań. Porozrzucanych śmieci, brudu, nieczystości i nieporządku.
Tak, spodziewałem się chaosu
Myślałem, że w tłumie trzeba będzie walczyć o swoje z turystami, których do wyjścia na ulice nie zniechęciły opady oraz nadciągający sztorm, ale też z poszukiwaczami kaucji i ich potężnymi tobołami. Jak tu się napić wody w spokoju - niechybnie podbiegnie ktoś, kto wyrwie mi jeszcze nieopróżnione opakowanie, aby uprzedzić innych!
Przesadzam? Odrobinkę, ale nie mnie proszę winić. To nie ja zwracałem się z apelem do krajowych władz, że system kaucyjny to zmora i należy się go pozbyć. Czytając o szkodach miałem prawo spodziewać się najgorszego.
A tu nic - pod tym względem miasto jak miasto. Częściej niż na plastik czy puszkę natykałem się np. na rozbite szkło czy puste przezroczyste kubki, które systemem kaucyjnym objęte nie są. Może gdyby były, to ktoś by się po nie schylił?
Ktoś mógłby się wtrącić i zwrócić uwagę, że skoro byłem w Lizbonie krótko, to najpewniej przechadzałem się turystycznymi, obleganymi szlagami. Stąd moja opinia będzie niedoskonała. Prosta logika: tam gdzie dużo gości, tam dużo opakowań, więc tak jak szybko lądują w koszu, tak błyskawicznie z niego znikają.
Problem zaś może zaczynać się tam, gdzie przemiał jest mniejszy, gdzie do wartościowego surowca dosłownie trzeba się dokopać. Słowem, złe miejsca odwiedziłem, jak często mówią ci, którzy straszą przed złą Europą, tą Europą, która zastąpiła tę, której już nie ma. I gdybym tylko skręcił w inną uliczkę, poszedł do innego parku, na pewno bym to wszystko zobaczył.
I tutaj mogłoby być więc podobnie. Patologie są, ale dzielnice obok. Być może. Ba, akurat w tym przypadku może być całkiem prawdopodobne, nie przeczę i kłócić się nie zamierzam. Ale jeśli mowa była o skrajnych zachowaniach, których ponoć jest tak dużo, że z wciąż raczkującego systemu kaucyjnego trzeba rezygnować natychmiast, przynajmniej według burmistrza, to nawet turysta będący w mieście przelotem powinien się na nie natknąć. A tu - nic z tego.
Raz, będąc w Belém, stojąc na przystanku z widokiem na Klasztor Hieronimitów, widziałem, jak pan zaglądał do kontenera, najpewniej w poszukiwaniu butelek i puszek. Nawet coś z niego wyciągnął. Nie narobił bałaganu, nie wyrzucał śmieci, przystanął, a po chwili poszedł dalej.
Przyznaję, rejestrując takie wydarzenia czuję się nieswojo. Trochę jest mi wstyd, że to zauważam. Niby z kronikarskiego obowiązku, więc mam niezłe i wygodne usprawiedliwienie. Było nie było, zajmuję się systemem kaucyjnym, opisuję go - jego zalety, jak i wady. A to jest jakaś część całości.
Tylko jaka? O czym dokładnie mówi? Że kiedyś tego nie było?
Rzeczywiście, nigdy nie widziałem, aby w niedzielne, letnie i ciepłe popołudnie, przy koszu na śmieci zatrzymywała się matka z dzieckiem i babcia, celem wyciągnięcia z niego odpadów. Byłem świadkiem takiej sceny w Łodzi - spacerujące panie miały ze sobą torbę i po drodze zbierały butelki oraz puszki z pojemników. Miały nawet rękawiczki i chusteczki. No i czy było w tym coś strasznego? Nie moja sprawa, jakie były ich motywacje. Krzywdy nikomu nie robiły.
Ktoś może powiedzieć, że pewne tabu zostało zdjęte. Dziś zbieranie butelek i puszek stało się swego rodzaju sportem. Dyscypliną, która ma swoich amatorów, jak i profesjonalistów. Na berlińskiej stacji widziałem raz osobę z latarką na głowie, która dzięki temu od razu miała oświetlone wnętrza kontenerów i wiedziała, czy jest w nich coś wartościowego. W Porto zaś jeden pan zanurkował do dużego pojemnika i widać było tylko nogi - obok stał kolega z torbami, czekając na znaleziska.
I znowu czuję się dziwnie wyciągając te sceny - o czym one świadczą? Takie rzeczy dzieją się i już. Dzieją się też u nas - co jakiś czas ktoś zagląda do kosza i coś z niego wyciąga. I w takim razie co z tego? Czy zapamiętując je i wyciągając teraz na powierzchnię, nieświadomie przyznaję: to nie jest coś, do czego przywykłem. To wciąż mnie dziwi? Nawet jeśli nie uwiera, nawet jeśli nie przeszkadza, to jednak wpada w oko, domaga się opisania, stanowiska. To jeszcze nie jest codzienność.
Krytycy systemu kaucyjnego, sięgając po ten argument, przywołują pragnienie porządku
Bez systemu kaucyjnego by tego nie było! Oczywiście to nieprawda - ludzie dalej zaglądaliby do śmietników, ale może bardziej by się krygowali. Robiliby to pod osłoną nocy, tam, gdzie nie ma innych, jak dawniej. Teraz tego wstydu - używam tego określenia, choć chcę uniknąć negatywnych skojarzeń, nie chodzi mi o żadne oceny - nie ma.
Więc to nie wcale o ten porządek czy też nieporządek chodzi. To prosta wymówka. Chodzi właśnie o to tabu, udawanie, że tamten świat, którego oglądać się nie chce, nie istnieje.
Wielkim udawaniem byłoby stwierdzenie, że to system kaucyjny wywołał problem. Po prostu wcześniej to wszystko było zamiatane pod dywan. To nie przez system kaucyjny ludzie mają takie potrzeby, że tych parę euro czy złotych robi im różnicę. Należałoby zadać inne pytanie. Nie brzmiałoby: "co zrobić z systemem kaucyjnym?", a sięgało znacznie głębiej.
Dlatego takie pytanie nie padnie, bo jest niewygodne. Łatwiej oburzyć się na nieporządek, rzekomo wytworzony przez nowe przepisy. W Lizbonie, ale i Porto oraz wielu innych europejskich miastach, mnóstwo jest osób w kryzie bezdomności. A my tracimy czas i energię na walkę z systemem kaucyjnym, przez który niby nie jest czysto? Chociaż jest, co okiem turysty mogłem ocenić.
A nawet gdyby było brudniej niż było, to czy ta rzekoma czystość miałaby sprawić, że rzeczywistość będzie - i wcześniej była - lepsza? Przypudrowana na pewno, ale czy lepsza?
Już wcześniej czytając o protestach burmistrza Lizbony uśmiechałem się pod nosem: żyjemy w globalnej wiosce
Mamy te same absurdalne problemy. Narracje wszędzie są te same i od nich nie uciekniesz. I dlaczego miałyby nie być, skoro są tak proste, tak kuszące. Potrzeba błyskawicznych wyjaśnień na skomplikowane kwestie wszędzie jest ta sama. System kaucyjny spadł z nieba. Było czysto (było? nieistotne), jest brudno.
Owszem, rozumiem związane z nim niedogodności, ale politycy strzelają z armaty do muszek - i to nawet nie owocówek, które miały ponoć lgnąć do resztek po napojach.
Ludzie grzebią w śmietnikach, my takich rzeczy nie chcemy widzieć, coś strasznego - grzmią i udają, że to jest największy problem, a nie to, dlaczego ludzie są do tego zmuszeni, dlaczego ta kaucja jest tak kusząca (i zarazem pomijają fakt, ile tych surowców jest, skoro staje się źródłem; to też o czymś mówi), mimo stosunkowo niedużej kwoty.
Wszędzie jest tak samo, pomyślałem. Oburzenia burmistrza Lizbony mógłby powtórzyć jakiś polski włodarz, a pewnie już dawno to zrobił. Bez specjalnego zdziwienia, ale czasami człowiek musi sobie wypowiedzieć na głos nawet najbardziej oczywiste prawdy. Tyle że nie do końca tak jest. System kaucyjny faktycznie emocjonuje portugalską, jak i polską publikę, a pewnie także i irlandzką czy wcześniej niemiecką. W wielu miejscach można uderzać w te same czułe struny, grając melodię wywołującą te same emocje, to samo święte oburzenie.
Ale nie, świat nie jest jeszcze taki sam. W Portugalii od tygodni odbywają się protesty przeciwko polityce mieszkaniowej rządu i tym, że ceny mieszkań oraz najmu są absurdalnie wysokie. Z danych Eurostatu, o których pisał Euronews, wynika, że między "2015 a 2025 r. Portugalia odnotowała największy wzrost wskaźnika relacji cen mieszkań do dochodów". Koszt wynajmu w ciągu ostatnich sześciu lat wzrósł o 68 proc.
Portugalczycy mówią dość. Czyli jeszcze można protestować przeciwko ważnym sprawom, nie dając się wplątać w nieistotne spory. Choć są tacy, którzy chcieliby przekierować uwagę na zupełnie inne kwestie.
Ciekawe czemu, prawda?
W Spider’s Web od kwietnia 2021 zajmuje się tematami związanymi z ekologią, przyrodą, ochroną środowiska, architekturą, miastami przyszłości, transportem publicznym z pociągami na czele i, rzecz jasna, wpływem technologii na nasze zwykłe życie. Zaczynał od pisania o grach – przede wszystkim w serwisie gamezilla.pl, z przerwą na gram.pl. Następnie zajął się opisywaniem technologii, robiąc to w takich portalach jak next.gazeta.pl, a potem serwisach technologicznych grupy WP (tech.wp.pl, dobreprogramy.pl, gadżetomania.pl – będąc redaktorem prowadzącym – czy polygamia.pl). Prywatnie fan Morrisseya, morza, bloków z wielkiej płyty i dziwnych budynków, o których zdarza mu się zresztą pisać.