Lecące F-16 i rakieta nabrały internet. Nie mamy szans w walce z fejkami
W sieci krąży zdjęcie samolotów F-16 rzekomo lecących nad Lubelszczyzną.

Dezinformacja raz jeszcze wyprzedziła wszelkie rakiety, pociski i myśliwce - jej nic nie powstrzyma, a zasięg jest olbrzymi.
Trwa teraz spór, co było pierwsze - obiekt, który runął, czy może Alerty RCB, które ostrzegały przed ewentualnym zagrożeniem. Jak informowaliśmy, w piątkowy poranek mieszkańców wschodniej Polski obudziły syreny alarmowe. Rządowe Centrum Bezpieczeństwa ostrzegało przed zagrożeniem atakiem z powietrza i nakazało znalezienie bezpiecznego miejsca. Kilkadziesiąt minut później pojawiły się doniesienia o niezidentyfikowanym obiekcie, który spadł w powiecie biłgorajskim na Lubelszczyźnie.
Równie błyskawicznie w internecie pojawiła się spektakularna fotografia
Scena jak z filmu, tyle że znacznie bardziej niepokojąca, bo - jak się wydawało - prawdziwa. Ktoś wyszedł na podwórko (wcześniej usłyszał huk, hałasy?), spojrzał w niebo, chwycił za telefon i, co za szczęście w nieszczęściu i ten niesamowity zbieg okoliczności. Widać samoloty i wystrzeloną rakietę. Wszystko klei się w jedną całość: Alert RCB, syreny i ten widok. Przerażający.
Fotka pędzi po internecie jeszcze szybciej niż rzekomo uwiecznione myśliwce. Kto jest autorem? Ktoś z powiatu biłgorajskiego, więc się zgadza. Komentujący nie dowierzają, pytają - czy to nie fejk? To przecież dziś naturalna reakcja na wszystko, nawet dzieło człowieka. W tym przypadku ostrożność należy pochwalić. Osoba podająca fotografię dalej argumentuje, że raczej nie. Zgadza się lokalizacja i… czas. O wydarzeniu usłyszeliśmy przed chwilą, więc nic dziwnego, że fotka pojawia się od razu, wręcz - od ręki, co ma sens. Ktoś, kto chciałby nas oszukać, przecież nie zdążyłyby jej sfabrykować.

To zdjęcie nie jest prawdziwe. Ale miało sprawiać takie wrażenie
Tak, dokładnie takiego argumentu używa osoba broniąca, jakby cały ten proces wymagał czasu, skomplikowanych procedur, a nie ledwie kilku kliknięć i sekund. Tylko kogo broni? Autora fejkowej fotografii czy bardziej samego siebie? Przecież nikt nie chce być przyłapany na sianiu dezinformacji albo przynajmniej na tym, że samemu dał się nabrać. Chyba to drugie jest nawet gorsze. Uwiarygodnianie jest naturalną reakcją obronną.
Jak często przez ostatnie sześć lat to słyszymy. Wiadomo, fejki krążyły po ludziach jak świat światem, ale od 2020 r. dezinformacja przyspiesza i to nawet z dnia na dzień. Gdyby ktoś chciał wierzyć w teorię kilku uścisków dłoni dzielących nas od wielkich głów, musiałby dziś ją skrócić - ktoś ma ciocię w ministerstwie, a ona zna wszystkich, więc góra trzy przywitania i jesteśmy na światowych szczytach.
Ciocia w ministerstwie, wujek w policji, daleki kuzyn w straży pożarnej. Zdjęcie od koleżanki, film od brata. A od kogo oni to mają? Nie zdążyliśmy dopytać i wieść się niesie. Dlaczego miałby nas oszukać znajomy, członek rodziny? Może faktycznie ma znajomości, może rzeczywiście zna kogoś, kto wie więcej.
Oczywiście - i na szczęście - szybko pojawiają się wytłumaczenia
Rakieta jest podejrzanie duża. Za duża. Myśliwce tak nie latają. I tak dalej, i tak dalej. Tylko skąd osoba widząca spektakularne zdjęcie, nie mając pojęcia o lotnictwie wojskowym, ma to wiedzieć?
Pamiętam, gdy nie tak dawno w Łodzi dwukrotnie było słychać huk. Dla mnie dźwięk był nie do opisania, nigdy czegoś takiego nie słyszałem. No, prawie nigdy - raz, niedaleko mojego bloku, nastąpił wybuch gazu. Eksplozja była tak silna, że zatrzęsło wieżowcem. W podobny sposób zadrżała teraz kamienica, i to dwa razy. Pierwsza myśl: kolejny wybuch gazu, może silniejszy. Przestraszony, próbowałem wyjaśnić sobie, co się dzieje, sięgając do własnych doświadczeń. No bo do czego innego?
Ludzi zaniepokojonych jak ja było więcej. Wszyscy szybko udali się do sekcji komentarzy i dzielili się wrażeniami, zdradzając, gdzie jeszcze słychać było huk. Szybko pojawili się ci, którzy wyjaśniali, że to żadne eksplozje, a tzw. sonic boom. Źródłem były myśliwce. Było to prawdziwe wytłumaczenie, ale podane w taki sposób, by wyśmiać sieroty, które nigdy w życiu takiego dźwięku nie słyszały, i szukają odpowiedzi na banalne pytanie. No tak, ale skąd mieliśmy wiedzieć?
W tym przypadku było bardzo podobnie. Na szczęście, i oby to się nie zmieniło, zdecydowana większość raczej nie wie, jak zachowują się myśliwce latające w akcji nad naszymi głowami, ani tym bardziej jak mogą wyglądać sunące pociski. Dlatego zdjęcie, przynajmniej przez chwilę, mogło uchodzić za wiarygodne.
Tak działa dezinformacja. Rozwiązanie wydaje się jednak banalnie proste: tylko spokój może nas uratować. Kiedy widzimy budzące emocje zdjęcie czy film, zamiast od razu podać go dalej, należy zadać sobie parę pytań. Drążyć samemu albo poczekać na wyjaśnienia.
Skoro to takie proste, to dlaczego nie działa?
No właśnie.
Łatwo się mówi. Obraz, który rozniósł się po sieci, wygląda nadzwyczajnie. Tak, to już powód do tego, aby zapaliła się czerwona lampka. Najlepsze ostrzeżenie, lepszego wymarzyć sobie nie można. Jeśli coś wygląda nietypowo to jest to podejrzane. Piękna zasada.
Prosta i jak widać - nie do końca skuteczna. Nie, kiedy zdjęcie krąży i ma w miarę solidne alibi. Dobrze, solidne to przesada: klejące się. Udostępnia je człowiek stamtąd, a wszystko dzieje się tak szybko, że przecież by nie zdążył sięgnąć po sztuczną inteligencję… Błyskawiczne wyjaśnienie skomplikowanych zjawisk. Oto przepis na internetowe nieszczęście.
Oczywiście można pomstować na naiwnych ludzi, którzy łykają w sieci wszystko jak leci. Bez zastanowienia, natychmiast, podają dalej nawet niesprawdzoną i niezweryfikowaną informację. Wystarczy im słowo honoru i to osoby, o której nigdy nie słyszeli.
To prawda - to zastanawiające, że w 2026 r. jest jeszcze w nas tyle zaufania. W internecie mało kto uczy się na własnych błędach, a co dopiero na cudzych. Patrząc na najnowszy przykład dezinformacji nieco łatwiej zrozumieć jej siłę - co przecież wcale nie oznacza zgody i akceptacji dla takich zjawisk. Wręcz przeciwnie.
Tak niewiele czasami trzeba, aby we własnej głowie połączyć kropki. Przecież zdjęcie, na pierwszy i szybki rzut oka, wyglądało w miarę wiarygodnie. Szczególnie w połączeniu z tym, że dostaliśmy informacje o alertach, syrenach, o niezidentyfikowanym jeszcze obiekcie, który spadł. Na dodatek żyjemy w tak niewesołych czasach, kiedy dzieją się rzeczy, które jeszcze niedawno nie przyszłyby nam do głowy. Taki widok bardziej wydaje się być dziś możliwy. Historie pod tytułem "nie, u nas takie rzeczy się nie dzieją, to niemożliwe" jednak stają się najpierw faktami, a potem bolesnymi wspomnieniami. I przez to, niestety, tolerancja na niestworzone, powinno się wydawać, opowieści maleje? Nie chcę powiedzieć, że dziś wszystko jest możliwe, ale właśnie to "ale" trzeba brać pod uwagę.
Odpowiedzialność wrzucających takie treści i podających je dalej to jedno. Nie mam wątpliwości, powinni się zastanowić, przemyśleć, poczekać. Pogoń za serduszkami, chęć przekazania sensacyjnej wieści jako pierwszy, wygrywa - tak wygląda świat mediów społecznościowych. Świat, w którym uczestniczymy i jednocześnie jesteśmy jego największymi ofiarami.
Druga rzecz jest znacznie bardziej istotna. Wpis, na którym się opieram, dalej wisi na Twitterze. Czy platforma nie powinna go usunąć, skoro autor nie może, waha się, uznaje, że nie postąpił w sumie źle? Moim zdaniem powinna. Ale kto ma się tym zająć, jeśli od dawna wiadomo, że moderacji brakuje. Nie tylko na platformie Muska.
Można tylko liczyć na to, że ktoś wejdzie w komentarze, sam dowie się, że to nieprawda - i dlaczego. Ale jeśli nie? Jeżeli wyśle do znajomych, do rodziny. "Widzieliście, co się dzieje?".
Jesteśmy bezsilni. Jesteśmy bezbronni. Mamy narzędzia, które mogą nas chronić. I one mogłyby być nawet skuteczne. Tylko nie zawsze pamiętamy, aby po nie sięgnąć.
Zdjęcie główne: Karlis Miksons / Shutterstock
W Spider’s Web od kwietnia 2021 zajmuje się tematami związanymi z ekologią, przyrodą, ochroną środowiska, architekturą, miastami przyszłości, transportem publicznym z pociągami na czele i, rzecz jasna, wpływem technologii na nasze zwykłe życie. Zaczynał od pisania o grach – przede wszystkim w serwisie gamezilla.pl, z przerwą na gram.pl. Następnie zajął się opisywaniem technologii, robiąc to w takich portalach jak next.gazeta.pl, a potem serwisach technologicznych grupy WP (tech.wp.pl, dobreprogramy.pl, gadżetomania.pl – będąc redaktorem prowadzącym – czy polygamia.pl). Prywatnie fan Morrisseya, morza, bloków z wielkiej płyty i dziwnych budynków, o których zdarza mu się zresztą pisać.