Nowa planeta w Układzie Słonecznym. "To zdarza się raz na pokolenie"
To jedna z tych wiadomości, które przejdą do historii. Do oficjalnej listy planet Układu Słonecznego można dodać nową planetę karłowatą. To odległe, lodowe ciało niebieskie, tymczasowo nazwane 2026 ED138, krąży poza Plutonem. Zostało zauważone na początku tego miesiąca przez naukowca analizującego dane z Teleskopu Simonyi Survey w Obserwatorium Very C. Rubin.
Odkrycie nowej planety w Układzie Słonecznym musi rozpalać wyobraźnię. Nawet jeśli mamy do czynienia "tylko" z planetą karłowatą.
Planeta karłowata to obiekt astronomiczny, który krąży wokół Słońca, ma wystarczającą masę, by własną grawitacją przyjąć kształt zbliżony do kulistego, ale nie oczyścił sąsiedztwa swojej orbity z innych dużych obiektów i nie jest księżycem innej planety.
Maksymalny rozmiar planety karłowatej nie jest określony sztywną granicą w kilometrach, ale obiekt musi być mniejszy niż Merkury i na tyle mały, aby nie był w stanie oczyścić otoczenia swojej orbity z innych ciał.
W praktyce górną granicę wyznaczają największe znane nam obiekty tej klasy w Układzie Słonecznym, czyli Pluton i Eris, osiągające średnicę około 2300–2400 km.
Największy obiekt transneptunowy znaleziony od około 20 lat
Wstępne pomiary wskazują, że ED138 jest jedną z największych kandydatek na planetę karłowatą, jakie kiedykolwiek odkryto poza Neptunem. Jeśli to odkrycie się potwierdzi, dołączy ona do pięciu planet karłowatych uznanych przez Międzynarodową Unię Astronomiczną: Plutona, Ceres, Eris, Haumei i Makemake.
Wyniki zostały zaprezentowane na konferencji prasowej przez Matthew Holmana, starszego astrofizyka z Centrum Astrofizyki Uniwersytetu Harvarda i Smithsona, oraz Mario Juricia, profesora astronomii Uniwersytetu Waszyngtońskiego i kierownika zespołu Obserwatorium Very C. Rubin badającego Układ Słoneczny. Holman jako pierwszy zauważył kandydata, a Jurić przeprowadził dodatkowe obserwacje.
Znalezienie obiektu tak dużego, o średnicy około 1000 km, zdarza się może raz na pokolenie. To największy obiekt transneptunowy znaleziony od około 20 lat, a Obserwatorium Very C. Rubin wykryło go, gdy jeszcze uruchamialiśmy teleskop - powiedział Jurić.
Jeśli potwierdzi się, że ED138 jest planetą karłowatą, dołączy do bardzo małej rodziny planet. Obserwatorium Very C. Rubin będzie przez 10 lat wielokrotnie fotografować całe południowe niebo, więc wszystkie inne planety ukryte w miejscach pominiętych przez wcześniejsze badania są teraz w zasięgu ręki - powiedział Holman.
Więcej na Spider's Web:
"Pierwszą reakcją było podekscytowane i niedowierzanie"
Historia odkrycia pokazuje, jak bardzo zmieniła się współczesna astronomia. Wieczorem 13 października Holman analizował dane zebrane przez Obserwatorium Very C. Rubin na początku 2026 r. za pomocą kodu wyszukiwania, który opracował wraz ze swoim kolegą Kevinem Napierem.
Kod ten analizuje miliardy detekcji ruchomych obiektów, porównuje je i znajduje detekcje odpowiadające temu samemu obiektowi. Używając tej metody, Holman odkrył ED138 i natychmiast zauważył, że jego jasność i odległość wskazują na jego nietypowo duży rozmiar.
Moją pierwszą reakcją było podekscytowane i niedowierzanie. Takie obiekty zdarzają się bardzo rzadko, więc natychmiast zacząłem sprawdzać, czy ja lub kod nie popełniliśmy jakiegoś błędu - powiedział Holman.
Aby rozwiać wszelkie wątpliwości, Jurić przeszukał katalogi i zdjęcia Obserwatorium Very C. Rubin i znalazł 20 kolejnych obserwacji, sięgających marca 2026 r. Zespół dostrzegł również ED138 na archiwalnych zdjęciach z innych badań, sięgających aż 2016 r., co pozwoliło zespołowi prześledzić orbitę ED138 na przestrzeni ponad 10 lat.
Szacunki wielkości wskazują na planetę karłowatą
ED138 znajduje się obecnie w odległości około 46 jednostek astronomicznych (au), gdzie 1 au to średnia odległość Ziemi od Słońca. W przypadku 2026 ED138 mówimy zatem o dystansie rzędu 6,9 mld km. Dla porównania, planeta karłowata Pluton krąży w średniej odległości 40 au. To klasyfikuje ED138 jako obiekt transneptunowy (TNO), obiekt krążący wokół Słońca w odległości większej niż odległość Neptuna.
Naukowcy badają wielkość, skład i trajektorie orbitalne obiektów transneptunowych, aby zrozumieć, jak powstał Układ Słoneczny, w jaki sposób planety olbrzymy migrowały na przestrzeni czasu i w jaki sposób mniejsze obiekty były rozrzucane w toku tej ewolucji.
Obiekty te są dla astronomów czymś w rodzaju kosmicznych kapsuł czasu. W przeciwieństwie do dużych planet, których wnętrza i powierzchnie przez miliardy lat podlegały licznym przemianom, wiele odległych ciał zachowało informacje o warunkach panujących w początkach Układu Słonecznego. Ich orbity pozwalają natomiast odtwarzać historię grawitacyjnych oddziaływań między planetami.
Nie wszystkie obiekty TNO są uważane za kandydatów na planety karłowate, a różnica tkwi w rozmiarze i kształcie obiektu. Na podstawie odległości, jasności i szacowanego współczynnika odbicia powierzchni ED138, zespół szacuje jego rozmiar na 600–1500 km. Lodowe ciała tej wielkości powinny być okrągłe. Konieczne są dalsze obserwacje, aby zmierzyć jego dokładny rozmiar i potwierdzić naturę obiektu jako planety karłowatej.
Znalezienie świata ukrytego wśród gwiazd
ED138 została odkryta w obszarze nieba bliskim płaszczyzny Drogi Mlecznej, zatłoczonym obszarze usianym milionami gwiazd. Dla większości teleskopów ED138 była zagubiona wśród niezliczonych źródeł tła, co prawdopodobnie jest powodem, dla którego aż do teraz nie została jeszcze odkryta.
Regularne i ciągłe monitorowanie całego nieba na półkuli południowej przez Obserwatorium Very C. Rubin, w połączeniu z zaawansowanymi algorytmami, które przeszukują miliony, a nawet miliardy punktów świetlnych w celu zidentyfikowania tych odpowiadających małym, ruchomym obiektom, umożliwiło zespołowi dostrzeżenie ED138 w tym zatłoczonym obszarze.
ED138 dołącza do szybko rosnącej grupy obiektów Układu Słonecznego odkrytych przez Obserwatorium Very C. Rubin od czasu rozpoczęcia zbierania wczesnych danych w ramach przygotowań do przeglądu Legacy Survey of Space and Time (LSST), który rozpoczął się w czerwcu 2026 r.
W kwietniu, przed formalnym rozpoczęciem LSST, zespół Obserwatorium Very C. Rubin zajmujący się Układem Słonecznym ogłosił obserwacje ponad 11 000 nowych planetroid , w tym około 380 nowych obiektów transneptunowych.
Obserwatorium Very C. Rubin daje nam bezprecedensową możliwość eksploracji nieba dzięki połączeniu szybkości, głębokości i precyzji. A to odkrycie to dopiero początek - powiedział Jurić.
Główna ilustracja wygenerowana przez AI.
Dziennikarz Spider's Web. Specjalizuje się w tematyce militariów i obronności. Pisze również o nauce - głownie o kosmosie. Jest pasjonatem lotnictwa, broni pancernej i miłośnikiem symulatorów. Interesuje się historią konfliktów oraz Chin i Wietnamu w XX wieku. Dziennikarzem jest od 1998 roku. Pracował w Super Expressie, Gazecie Wyborczej, Purepc. Jest autorem trzech książek poświęconych wojnie w Wietnamie. Prywatnie interesuje się również fizyką, grami, kotami i kolarstwem górskim.