Start rakiety łatwo zamienić w widowisko. Trudniej zainteresować odbiorców kontraktem na dane satelitarne, choć to właśnie od takich zamówień zależy rozwój firm, które chcą zarabiać na kosmosie. Ich usługi są potrzebne przy obserwacji upraw, zarządzaniu transportem czy reagowaniu na powodzie. Polska ma już w tej dziedzinie doświadczenie, a niektóre przedsiębiorstwa przechodzą od dostarczania części do prowadzenia całych misji.
Okazją do zdobycia partnerów będzie Międzynarodowy Kongres Astronautyczny IAC, który odbędzie się w Poznaniu od 27 września do 1 października 2027 roku. Łukasz Wilczyński przewodniczy jego lokalnemu komitetowi organizacyjnemu. W rozmowie ze Spider’s Web Plus tłumaczy, gdzie widzi szanse dla polskiego przemysłu i dlaczego woli mówić o konkurencyjności niż o kosmicznej potędze.
Michał Chudoliński, Spider’s Web Plus: Polska naprawdę staje się kosmiczną potęgą czy na razie dobrze organizuje wydarzenia poświęcone kosmosowi?
Łukasz Wilczyński: Jedno nie wyklucza drugiego. Przy ocenie kandydatur sprawdza się, czy za krajem stoją przemysł, nauka i administracja zdolne udźwignąć takie wydarzenie. Ważne jest również to, co kongres może dać miejscowemu środowisku. Przyznanie go Polsce świadczy więc o tym, do jakiego etapu doszliśmy.
Samo określenie „potęga kosmiczna” zostawiłbym politykom. Wolę rozmawiać o tym, co robimy i w czym jesteśmy konkurencyjni. Można uważać się za potęgę i nie być konkurencyjnym. To dwa różne pytania.
A gdzie na tej mapie plasuje się Polska?
Mamy już platformy małych satelitów i potrafimy integrować misje. Creotech Instruments przeszedł drogę od dostawcy podzespołów do głównego wykonawcy misji Europejskiej Agencji Kosmicznej. Rozwijamy też robotykę, mechanizmy i instrumenty naukowe. W Centrum Badań Kosmicznych PAN pracują nad nimi od dziesięcioleci. Są SENER Polska i PIAP Space, jest KP Labs, które zajmuje się przetwarzaniem danych i sztuczną inteligencją na pokładach satelitów. Jest też warszawski GMV, tworzący m.in. oprogramowanie pokładowe satelitów oraz oprogramowanie stacji naziemnych.
SpaceForest oraz Łukasiewicz – Instytut Lotnictwa rozwijają napędy i rakiety. Technologie suborbitalne czy rozwiązania dla mniejszych rakiet mogą zapewnić nam miejsce w europejskim łańcuchu dostaw. Z kolei w usługach opartych na danych satelitarnych, określanych jako downstream, dobrym przykładem jest CloudFerro, uczestniczące w dużych europejskich przedsięwzięciach.
Tyle że o kształcie największych systemów nadal decydują inni.
W wielu obszarach tak. Duże platformy telekomunikacyjne i systemy nośne projektują przede wszystkim grupy z Francji, Niemiec czy Włoch. Nie jesteśmy na szczycie łańcucha dostaw i nie ma sensu tego ukrywać.
Te kraje mają jednak za sobą dekady inwestycji, należą do założycieli ESA. U nas rozwój sektora wyraźnie przyspieszył po wejściu do agencji w 2012 roku. Jak na ten czas wykonaliśmy ogromną pracę. Teraz trzeba zdobywać doświadczenie, które pozwoli nam odpowiadać za coraz większe części projektów.
Polska zwiększa składkę do ESA. Co zrobić, żeby większe wydatki przynosiły większe korzyści krajowym firmom?
Punktem wyjścia jest zasada zwrotu geograficznego. W uproszczeniu: udział państwa w finansowaniu ESA powinien przekładać się na odpowiedni udział jego przemysłu w kontraktach. Nie rozstrzyga to jednak, jakie zadania dostaniemy. Będziemy dostarczać komponenty czy projektować systemy? Właśnie o to toczy się gra.
Potrzebujemy wyspecjalizowanych firm, które potrafią zarówno realizować projekty, jak i zdobywać klientów. Musimy też skutecznie zabiegać o nasze interesy w agencji. Ważnym sygnałem jest też wybór Andrzeja Banasiaka na dyrektora ESA do spraw komercjalizacji i partnerstwa przemysłowego. Od stycznia 2027 roku Polak pokieruje w agencji obszarem, który łączy technologie z rynkiem, przemysłem i inwestorami.
Nie chciałbym przy tym przeciwstawiać polskich ambicji ambicjom całej Europy. Mamy wspólne interesy w kosmosie, także związane z bezpieczeństwem, i Polska powinna uczestniczyć w ich realizacji.
Efekty już widać w kontraktach. Creotech został głównym wykonawcą misji SAWA dla ESA. Odpowiada za całość przedsięwzięcia: satelitę, integrację i operacje na orbicie. To model mission as a service, czyli dostarczenia całej misji jako usługi. Taka odpowiedzialność ma inną wagę niż sprzedaż pojedynczego elementu. Z kolei SENER Polska od lat dostarcza mechanizmy do flagowych misji ESA, takich jak JUICE czy Euclid.
Co poza składką jest potrzebne, żeby takich firm było więcej?
Krajowy popyt. Żeby firma mogła rozwijać całe systemy, ktoś musi je u niej zamawiać. W krajach, do których się porównujemy, takim klientem często jest państwo. Kupuje misje, dane i usługi satelitarne, czasem całe konstelacje. Odbiorcami bywają również samorządy.
Powinniśmy rozwijać ten mechanizm w Polsce. Administracja potrzebuje technologii kosmicznych do prowadzenia polityki gospodarczej, obronnej czy zarządzania kryzysowego. Większemu zaangażowaniu w ESA musi towarzyszyć umiejętność korzystania z tych rozwiązań u siebie.
Czy Europa powinna próbować zbudować własne SpaceX?
Najpierw ustalmy, o której części działalności SpaceX mówimy. Ta firma zawdzięcza przewagę także modelowi biznesowemu: produkuje rakiety i satelity, zarządza systemem, sprzedaje usługi. Kontroluje więc bardzo dużą część całego przedsięwzięcia.
Jednym z najpilniejszych zadań Europy jest dziś budowa własnej bezpiecznej łączności satelitarnej. Temu służy program IRIS², w którym również Polska szuka miejsca dla siebie. Obecna sytuacja geopolityczna pokazuje, jak bardzo potrzebujemy takiego systemu.
W rakietach mamy dystans do nadrobienia. Rozwijają się jednak prywatne firmy, takie jak Isar Aerospace i Rocket Factory Augsburg. Isar ma już za sobą udane wyniesienie ładunków na orbitę. Rośnie znaczenie kosmodromu Andøya w Norwegii. Europa próbuje różnych rozwiązań i wykorzystuje konkurencję między firmami, żeby zwiększać samodzielność.
Wszystkiego naraz nie zrobimy. Trzeba określić priorytety, a łączność i bezpieczeństwo są dziś bardzo wysoko na tej liście.
SpaceX często przedstawia się jako triumf prywatnego przedsiębiorcy. Pan zwraca uwagę na rolę państwa.
Bo bez niej obraz jest niepełny. SpaceX ma potężne zamówienia publiczne, również od amerykańskich sił zbrojnych. Skala tych budżetów jest zupełnie inna niż w Europie. Firma nie rozwinęła się wyłącznie dzięki sprzedaży Starlinka.
ESA przez lata koncentrowała się na działalności cywilnej. Po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę zmieniła się rozmowa o technologiach podwójnego zastosowania, służących zarówno celom cywilnym, jak i bezpieczeństwu. Inaczej myślimy też o współpracy europejskich instytucji. To ważne, gdy zastanawiamy się, skąd mają pochodzić zamówienia pozwalające rozwijać przemysł.
IRIS² ma liczyć 348 satelitów. Jaką pozycję mogą zdobyć w tym programie polskie firmy, skoro najwięksi gracze mają przewagę doświadczenia?
Uczestniczymy w nim z dwóch powodów. Państwo potrzebuje dostępu do bezpiecznej łączności, a przemysł chce przy tej okazji zdobywać doświadczenie i nowe umiejętności.
Jeżeli system jest potrzebny pilnie, doświadczenie wykonawców ma duże znaczenie. Europa musi jednak dawać szansę także kolejnym firmom. Umiejętność budowy takich rozwiązań przyda się zresztą również poza naszym kontynentem. Własnej łączności szukają państwa Afryki, Ameryki Południowej czy Azji.
Creotech przewodzi konsorcjum, które opracowuje koncepcję misji dla niskiej warstwy orbitalnej IRIS². To przykład, jak polska firma może wejść w konkretną część dużego przedsięwzięcia.
Nie trzeba od razu zostać głównym wykonawcą całego systemu, żeby mieć w nim istotną pozycję. Można odpowiadać za krytyczne elementy, choćby zabezpieczenie komunikacji, oprogramowanie czy integrację. Polska ma silne kompetencje informatyczne. Rozwijajmy je, pracując równocześnie nad tym, żeby nasze firmy mogły prowadzić większe projekty.
Wojna w Ukrainie pokazała znaczenie satelitów dla wojska. Kończy się epoka kosmosu jako przestrzeni pokojowej współpracy?
Chciałbym odpowiedzieć, że nie. Nadal wierzę we współpracę na rzecz pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej. Trzeba jednak odróżnić wykorzystanie satelitów do działań na Ziemi od niszczenia obiektów bezpośrednio na orbicie.
Satelity już zapewniają łączność na polu walki i dostarczają obrazy, dzięki którym można rozpoznać to, co wcześniej trudno było zobaczyć. Zmieniła się również dostępność tych danych: część można kupić od prywatnej firmy. Ma to duży wpływ na sposób prowadzenia wojny.
Niszczenie obiektów orbitalnych niesie natomiast zagrożenie, które trudno ograniczyć do miejsca ataku. Szczątki czołgu zostają tam, gdzie został zniszczony. Rozbity satelita może pozostawić tysiące fragmentów poruszających się po różnych orbitach i zagrażających innym urządzeniom.
Wyobraźmy sobie stół bilardowy, na który dokładamy bile, a jednocześnie zatykamy łuzy. Coraz trudniej kontrolować to, co dzieje się na stole. Na orbicie skutki jednego działania dotykają także tych, którzy nie uczestniczą w konflikcie.
Jak przekonać rywalizujące państwa, że mają wspólny interes?
Uznając, że każde ma własne ambicje, ale wszystkie korzystają z jednej przestrzeni. Nie trzeba udawać, że chwycimy się za ręce i razem polecimy na Marsa. Musimy natomiast zrozumieć, że niszczymy środowisko, od którego zależy także działanie naszych własnych systemów.
Stąd hasło naszego kongresu: „One Space. Shared Future”. Państwa wybierają różne drogi rozwoju, lecz skutki ich działań na orbicie nie zatrzymują się na granicach. Muszą więc rozmawiać o bezpieczeństwie i odpowiedzialności za tę przestrzeń.
Co z tych technologii trafia do ludzi, którzy nie zajmują się obronnością?
Bardzo wiele. Rozwiązania rozwijane z myślą o bezpieczeństwie pomagają chronić ludność i reagować na katastrofy. W Polsce działa Civil Security Hub Poland, pierwszy w Europie ośrodek sieci ESA Space Resilience Nodes. Wspiera wykorzystanie danych satelitarnych oraz innych źródeł informacji w zarządzaniu kryzysowym.
Podczas powodzi w 2024 roku widzieliśmy, jak potrzebne są aktualne dane i ich właściwa interpretacja. Sama informacja z satelity nie wystarczy. Trzeba ją przetworzyć tak, żeby osoba podejmująca decyzję wiedziała, co z niej wynika. Potrzebni są do tego przygotowani ludzie, procedury i instytucje.
W tej dziedzinie Polska ma mocne kompetencje. Dla obywatela korzyść z technologii kosmicznej może być bardzo konkretna: służby szybciej rozpoznają zagrożenie i lepiej przygotują działania.
W branży często pada określenie flight heritage. Co ono właściwie znaczy?
Najprościej: doświadczenie zdobyte podczas rzeczywistej misji. Urządzenie, komponent albo oprogramowanie poleciało w kosmos i zostało tam sprawdzone. Wiemy, jak się zachowywało i czy wykonało zadanie.
Wiąże się to ze skalą gotowości technologicznej TRL. Od pomysłu przechodzimy przez kolejne etapy rozwoju i testów, aż sprawdzimy rozwiązanie w warunkach, w których ma pracować. Potencjalny klient przywiązuje dużą wagę do tego, czy produkt już działał w kosmosie. Na Ziemi nie odtworzymy wszystkiego.
Loty paraboliczne pozwalają uzyskać krótkie okresy mikrograwitacji. Istnieją też wieże zrzutowe, jak ta w Bremie. To jednak nie jest pełny odpowiednik pobytu na orbicie, choćby ze względu na czas trwania eksperymentu czy promieniowanie. Test podczas misji daje firmie doświadczenie, którego inaczej nie zdobędzie.
A jeśli urządzenie poleci i nie zadziała?
Trzeba ustalić, co zawiodło, poprawić konstrukcję i przygotować kolejną wersję. Na tym polega rozwój iteracyjny. Mieliśmy w Polsce przypadki, gdy coś nie zadziałało w pierwszym satelicie, a media od razu traktowały to jako kompromitację. Tymczasem firmy kosmiczne, również SpaceX, rozwijają technologie przez kolejne próby.
Lepiej wykryć błąd w pierwszej wersji niż w dziesiątej. Oczywiście nie każda awaria jest sukcesem. Ważne, co zrobimy z wiedzą o jej przyczynach. Polskie spółki też mają już za sobą kolejne wersje swoich urządzeń i uczą się na tym doświadczeniu.
Czy tak samo należy oceniać eksperymenty przeprowadzone podczas misji IGNIS ze Sławoszem Uznańskim-Wiśniewskim?
Tu trzeba odróżnić gotowy produkt od badania naukowego. W części eksperymentów sprawdzano koncepcje, procesy i założenia, z których dopiero mogą powstać rozwiązania rynkowe. Nie wszystko było już przygotowane do sprzedaży.
Wiem z rozmów z zespołami, że część projektów zmierza teraz ku komercjalizacji. Bez dostępu do orbity uczelnie czy małe zespoły badawcze nie mogłyby zdobyć tego doświadczenia. Misja pozwoliła im pójść dalej, choć od eksperymentu do produktu pozostaje jeszcze sporo pracy.
Czy AI stanie się najważniejszą technologią przemysłu kosmicznego?
Już odgrywa ogromną rolę. KP Labs rozwija rozwiązania pozwalające przetwarzać dane na pokładzie satelity. Część analizy można więc przeprowadzić na orbicie, zamiast przesyłać cały materiał na Ziemię.
Przy olbrzymiej ilości danych z obserwacji Ziemi ma to duże znaczenie. Ich przesyłanie, przechowywanie i przetwarzanie wymaga infrastruktury oraz energii. Jeśli część tej pracy wykona sam satelita, zmienia się sposób obsługi całego procesu.
Algorytmy pomagają też w eksploracji Marsa. Operator z NASA nie steruje łazikiem tak jak samochodem, reagując na bieżąco na to, co widzi. Wydaje mu zadania, ale część decyzji urządzenie podejmuje samodzielnie. Rozpoznaje teren, może wskazywać interesujące obszary. Autonomia była również ważna w przypadku marsjańskiego śmigłowca Ingenuity.
Gdzie jeszcze będzie potrzebna sztuczna inteligencja?
Choćby w zautomatyzowanych laboratoriach i instalacjach produkcyjnych na orbicie. Prywatne stacje kosmiczne kojarzą się z turystyką, lecz ich twórcy myślą również o badaniach i produkcji. Ktoś musi kontrolować te procesy i jakość wytwarzanych produktów, a człowiek nie zawsze będzie stał przy urządzeniu.
W astronomii algorytmy pomagają odnajdywać anomalie w ogromnych zbiorach danych i wskazywać miejsca, którym warto przyjrzeć się dokładniej. Służą też obserwacji obiektów na orbicie oraz analizie zagrożeń dla satelitów. Tu również mamy polskie kompetencje, między innymi w Sybilla Technologies. Bez narzędzi do analizy trudno byłoby wykorzystać tak wiele obserwacji.
Unia przygotowuje nowe przepisy dotyczące bezpieczeństwa i odporności działalności kosmicznej. Czy koszty ich spełnienia nie wypchną startupów z rynku?
Nie jestem prawnikiem, ale z perspektywy biznesu widzę też koszty obecnego rozdrobnienia przepisów. Każdy kraj ma swoje regulacje i procedury licencyjne. Firma, która chce działać na kilku rynkach, musi się w nich odnaleźć.
Wspólne zasady mogą jej to ułatwić. Chodzi o zastosowanie w kosmosie logiki wspólnego rynku. W znanych mi założeniach projektu EU Space Act uwzględniono również sytuację mniejszych podmiotów. Dużo będzie oczywiście zależało od ostatecznego kształtu przepisów.
Przedsiębiorcy często mówią jednak, że w Stanach Zjednoczonych działa się łatwiej.
Europa nie wygra ze Stanami samą mniejszą liczbą przepisów. Może natomiast wygrać przewidywalnością. Jeśli firma zna standardy bezpieczeństwa i wie, jakie warunki musi spełnić, łatwiej planuje rozwój na większym rynku.
Chętnie widzimy w regulacjach przeszkody, a wspólne standardy mogą przecież pomóc startupowi wyjść poza własny kraj. Nie musi za każdym razem od nowa rozpoznawać osobnego systemu.
Zresztą sektor kosmiczny i tak nie będzie działał bez reguł. Korzystamy ze wspólnej przestrzeni, trzeba choćby uzgadniać wykorzystanie częstotliwości radiowych. Kto chce prowadzić w niej duży biznes, musi uwzględniać wynikające z tego obowiązki.
Które zastosowania mogą najbardziej zmienić nasze codzienne życie?
Z dużą uwagą patrzę na medycynę i biotechnologię. W kosmosie badamy procesy w warunkach, których nie odtwarzamy w pełni na Ziemi. Dotyczy to choćby krystalizacji w mikrograwitacji. Interesuje mnie również to, jak badania organizmu astronauty mogą pomóc w opracowaniu rozwiązań dla ludzi na Ziemi.
Przyklasnę każdej technologii, która poprawi jakość naszego życia. Gdy mowa o kosmosie, widzimy przede wszystkim rakiety i roboty. Warto jednak zaglądać także do laboratoriów i śledzić, jak ich praca znajduje zastosowanie w innych branżach.
IAC ma się otworzyć na firmy spoza sektora kosmicznego. Co znajdzie tam ktoś, kto zajmuje się transportem albo rolnictwem?
Możliwe, że już korzysta z technologii kosmicznych, tylko nie nazywa tego w ten sposób. Firma logistyczna chce oszczędzać paliwo, planować przejazdy i reagować na utrudnienia. Wykorzystuje pozycję pojazdów ustaloną dzięki nawigacji satelitarnej, łączy ją z innymi informacjami i na tej podstawie zarządza flotą.
W rolnictwie dane satelitarne pomagają obserwować uprawy, monitorować suszę i szacować straty. Pozwalają lepiej zarządzać dużymi obszarami. Mało to przypomina popularne wyobrażenie o kosmosie, za to bezpośrednio dotyczy gospodarki.
Podczas jednego z wystąpień zapytałem przedstawicieli różnych branż, kto pracuje w sektorze kosmicznym albo z nim współpracuje. Nikt nie podniósł ręki. Po godzinie pokazywania zastosowań odpowiedź wyglądała zupełnie inaczej.
A co ma z kosmosem wspólnego bank?
Czas. Rzadko myślimy o nim jako o usłudze, a precyzyjna synchronizacja jest potrzebna systemom finansowym, energetyce i wielu innym dziedzinom. Nawigacja satelitarna dostarcza informacji o położeniu, lecz opiera się także na bardzo dokładnym pomiarze czasu.
Stąd skrót PNT: pozycjonowanie, nawigacja i synchronizacja czasu. Przyzwyczailiśmy się kojarzyć te usługi z mapą w telefonie, choć ich znaczenie dla gospodarki jest znacznie większe.
Po czym poznamy, że kongres rzeczywiście zmienił pozycję Polski?
Pierwszy sukces już nastąpił: światowa branża zgodziła się do nas przyjechać. O organizację IAC konkurują ważne ośrodki i państwa. Polska pojawia się teraz w rozmowach o tym, gdzie kontynuować współpracę i spotkać się w kolejnym roku.
To jednak dopiero początek. Z zespołem poświęciliśmy kilka lat na sprowadzenie kongresu do Polski. Teraz zależy nam, żeby jak najwięcej środowisk przygotowało się do wykorzystania tej okazji. Branża rozumie jej znaczenie. Trzeba jeszcze dotrzeć do administracji i opinii publicznej.
A pańska osobista miara sukcesu?
Chciałbym pojechać na następne kongresy i zobaczyć większe polskie delegacje, więcej wystąpień naszych naukowców i większy udział firm. Taki trwały efekt Poznania.
Sam zdobyłem na tych spotkaniach przez lata ogromną liczbę kontaktów. Inni też mogą budować te relacje, jeśli będą uczestniczyć w życiu międzynarodowej branży. Chciałbym, żeby kongres zachęcił ich do tego na dłużej.
Mam również marzenie dyplomatyczne. Przy IAC spotykają się parlamentarzyści i ministrowie. Dobrze byłoby wypracować porozumienie, które kojarzyłoby się z Poznaniem lub z Polską. Nie mówię od razu o traktacie, bo w obecnej sytuacji geopolitycznej byłoby to bardzo trudne. Myślę o inicjatywie, która pozostawiłaby trwały ślad.
Musimy też zwyczajnie dobrze zorganizować kongres. Przyjąć gości, przygotować wartościowy program, stworzyć warunki do pracy. Jeśli nam się to uda, będą pamiętać Poznań przez lata.
Łukasz Wilczyński
Prezes Europejskiej Fundacji Kosmicznej i agencji komunikacji strategicznej Planet Partners, przewodniczący Lokalnego Komitetu Organizacyjnego Międzynarodowego Kongresu Astronautycznego IAC 2027 w Poznaniu. Absolwent programów m.in. MIT, Oxford Saïd Business School i Geneva Centre for Security Policy. Współtwórca European Rover Challenge, międzynarodowych zawodów robotycznych łączących zespoły studenckie z przemysłem. Wykłada w AGH i występuje na konferencjach poświęconych gospodarczemu znaczeniu sektora kosmicznego.